Λιμάγια
Το παρελθόν δεν υπάρχει. Παρελθόν είναι μόνο ό,τι θέλει το παρόν. Είναι ο τρόπος που επιλέγουμε να το αφηγηθούμε (φανταστούμε, επινοήσουμε), είναι η σύγχρονή μας ματιά πάνω στο τι έγινε, δηλαδή στο πώς σήμερα επιθυμούμε (μας παρηγορεί, ανακουφίζει, συμφέρει) να έγινε. Και οι νεκροί είναι ανυπεράσπιστοι: εμείς, οι ζωντανοί, εκμεταλλευόμαστε από την πλευρά της ζωής την εγγυημένη σιωπή του θανάτου.
Πρόκειται για σκληρή και κυνική διαπίστωση που, όμως, μου έμαθαν σοβαρότατοι ιστορικοί. Πριν απ’ όλα, μου είπαν, δες ποιος μιλάει, πότε μιλάει, σε ποιους μιλάει. Γιατί και η Ιστορία δεν είναι παρά ένα παιχνίδι νικητών και ηττημένων στον διαρκή αγώνα που διεξάγουμε με όσα αντέχουμε να αντιμετωπίσουμε, για να δούμε κατάματα τους εαυτούς μας: για να καταλάβουμε ποιοι είμαστε. Σ’ αυτήν τη μάχη αναζήτησης του μυστήριου της ανθρώπινης ύπαρξης εμπλέκονται φυσικά και οι διάφορες μορφές Τέχνης – η οποία Τέχνη, όμως, διαχρονικά θεωρεί ότι δεν είναι υποχρεωμένη να υπακούει σε κανένα κανόνα αλήθειας πέραν των δικών της.
Η λογοτεχνία, η ζωγραφική, η μουσική, ο κινηματογράφος, παλεύουν με τα δικά τους άτεγκτα και τιμωρητικά δαιμόνια. «O,τι είναι αληθές έχει απερίγραπτα δικαιώματα επί της τέχνης» έλεγε το 1893, σε διάλεξη στον Παρνασσό, ο Πέτρος Αποστολίδης, a.k.a. Παύλος Νιρβάνας. Βέβαια, τα «απερίγραπτα» αυτά δικαιώματα της τέχνης συχνά εμπίπτουν, θεωρώ, στο άρθρο 281 του Αστικού μας Κώδικα (ασκούνται δηλαδή καταχρηστικά, παραβιάζοντας ακόμα και τα πιο στοιχειώδη όρια μεταξύ ιστορικής αλήθειας και παράλληλων συμπάντων), αλλά τι να κάνουμε;
Ο Δίας, ως γνωστόν, κοιμήθηκε με τη Μνημοσύνη για εννέα συνεχόμενες μέρες για να γεννηθούν οι εννέα Μούσες, κι έκτοτε η Μνημοσύνη είναι, δικαιολογημένα, επιεικής απέναντι στις κόρες της. Iσως λοιπόν η Τέχνη να είναι η πιο τίμια: δηλώνει ευθαρσώς ότι απ’ αυτήν δεν θα μάθουμε την αλήθεια. Θα δούμε (αν θέλουμε…) τη δική της αλήθεια. Oποια κι αν είναι αυτή. «… Ξέχασε το ψέμα που σε βόηθησε να ζήσεις / γύμνωσε τα πόδια σου, γύμνωσε τα μάτια σου, / μας μένουν λίγα πράγματα όταν γυμνωθούμε / αλλά τα βλέπουμε στο τέλος πιστά».
Ο Σεφέρης ονόμασε το ποίημά του Selva Οscura (1937) νεύοντας στη γνωστή φράση της «Κόλασης» του Δάντη («Βρέθηκα μέσα σ’ ένα σκοτεινό δάσος, γιατί ο ίσιος δρόμος είχε χαθεί») που συμβολίζει την υπαρξιακή αναζήτηση όλων μας καθώς προχωρούμε, αποπροσανατολισμένοι, μέσα από τα σκοτεινά δάση του βίου μας. Αγωνιζόμαστε για μνήμη, αγωνιζόμαστε για γνώση. Ακόμα και όσοι δεν το παραδεχόμαστε, διασχίζουμε τα μονοπάτια της ζωής μας στη σκιά των όσων δεν ξέρουμε, με την προσμονή κάποιου ξέφωτου. Χρειαζόμαστε τη μνήμη και τη γνώση για να σταθούμε και να προχωρήσουμε, αλλά τα βήματά μας βαραίνουν από τα «ψέματα που μας βοήθησαν να ζήσουμε» – και που όμως τελικά δεν μας βοήθησαν.
Τα ιστορικά πρόσωπα δεν έχουν μια ζωή, έχουν πολλές: εκείνην που βίωσαν και γνώρισαν μόνο τα ίδια, εκείνην που έπλασαν για δημόσια χρήση, κι εκείνες που άλλοι έπλασαν γι’ αυτά όσο ζούσαν και, κυρίως, αφού πέθαναν. Η βιογραφία και το έργο τους γίνονται εργαλεία για όσα βολεύουν το εκάστοτε παρόν μας. «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές», στοχάστηκε (κατά Πολυλά) ο Διονύσιος Σολωμός, όμως να που και πάλι σκοντάφτουμε στη λέξη αλήθεια.
Αχ, το αληθινό αποτύπωμα μιας ζωής. Κάπου, το ξέρουμε, υπάρχει. Ο διάβολος βρίσκεται στις λεπτομέρειες – ευτυχώς όμως, και ο άγγελος. Σε μικρές – μικρές σπίθες που διαπερνούν τα φράγματα και πλέγματα ιδεοληψιών, εμμονών, φαντασιώσεων, και φτάνουν, σαν σπρωγμένες από θεϊκό φύσημα, ως εμάς. Aφθαρτες.
Οι αργυροχρυσοχόοι, τελειώνοντας κάθε μέρα το λιμάρισμα, τρίψιμο ή φινίρισμα των μετάλλων τους, μαζεύουν με μεγάλη προσοχή και φροντίδα τη λιμάγια, τη σκόνη δηλαδή που έπεσε κάτω. Δεν πρόκειται για σκουπίδια, κάθε άλλο: είναι τα ρινίσματα από χρυσό ή ασήμι που εμπεριέχουν τη μνήμη της σύστασής τους, και που μετά θα ανακυκλωθούν και θα ξαναγίνουν αυτό που είναι. Πολύτιμα μέταλλα. Γνήσια, αληθινά, αναντικατάστατα.