Πραγματικός ή «πραγματιστικός» φεντεραλισμός;
Εχουμε συνηθίσει τον Μάριο Ντράγκι να ταράζει τα νερά της ευρωπαϊκής ακινησίας. Με το περίφημο «Whatever it takes!» ως κεντρικός τραπεζίτης, με το περσινό Draghi Report και πρόσφατα, στο πλαίσιο ομιλίας του, αφού παρέλαβε το βραβείο της Πριγκίπισσας των Αστουρίων για τη Διεθνή Συνεργασία, με μια νέα θεσμική πρόταση για έναν «πραγματιστικό φεντεραλισμό» σε ειδικά αντικείμενα, όπως η άμυνα, οι νέες τεχνολογίες και η ενεργειακή ασφάλεια, για τα οποία ένας αριθμός κρατών μελών είναι έτοιμος να περάσει στο επόμενο βήμα ομοσπονδίωσης.
Βεβαίως, ο Ντράγκι δεν παρέλειψε να επισημάνει ότι η Ενωση δεν έχει πείσει τους λαούς της ότι είναι δυνατή και επιθυμητή μια από κοινού πολιτική συνολική εντολή, δηλαδή ένας, όχι πραγματιστικός, αλλά πραγματικός φεντεραλισμός. Πράγματι, συμφωνώ ότι ελλείπει μια ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα και γνήσια ευρωπαϊκά κόμματα που θα παράξουν αυτήν την πολιτική εντολή-πλαίσιο, στην οποία στηρίζεται η δημοκρατία. Κατά τη γνώμη μου, προς τούτο είναι αναγκαίος ο εκδημοκρατισμός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής μέσα από πλήρεις διαδικασίες κοινοβουλευτικού ελέγχου της και συγχρονισμού της εκλογής της Επιτροπής με την εκλογή της Ευρωβουλής. Ετσι, οι εκλογές για την Ευρωβουλή δεν θα συνιστούν μόνον επιλογή βουλευτών, αλλά και επιλογή μιας πρότασης διακυβέρνησης, ώστε η λαϊκή εντολή θα εμποτίζει το γραφειοκρατικό τείχος της Ενωσης ή εν πάση περιπτώσει αυτό που πολλοί πολίτες αντιλαμβάνονται ως τέτοιο. Αυτά, όμως, απαιτούν αναθεώρηση των Συνθηκών και – ακόμη και έπειτα από μια αναθεώρηση – πολιτική ωρίμανση. Απαιτούν δηλαδή χρόνο. Είναι καιρός, βέβαια, να δρομολογηθούν.
Ο Ντράγκι προτείνει ως άμεση λύση τον καθ’ ύλην, ανά αντικείμενο δηλαδή, φεντεραλισμό των προθύμων, για την αντιμετώπιση προκλήσεων που πιέζουν. Αυτή η ιδέα δεν είναι καινούργια. Η ίδια η ευρωζώνη και η πλήρης ομοσπονδίωση της νομισματικής ένωσης είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Τα κράτη μέλη που το επιθυμούσαν και ανταποκρίθηκαν στα κριτήρια σύγκλισης, προχώρησαν μπροστά.
Η πρόταση του Ντράγκι στηρίζεται σε μια βασική αρχή που διατρέχει την ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης: την αρχή της ελεύθερης βούλησης των κρατών μελών. Τα κράτη μέλη εισέρχονται, εφόσον το επιθυμούν, κι αποχωρούν, εάν το αποφασίσουν. Δεν γνωρίζω καμία άλλη έννομη τάξη στην ιστορία των δυτικών θεσμών, η οποία να έχει επιτύχει τέτοιον βαθμό ενσωμάτωσης των επιμέρους πολιτικών συνόλων – εν προκειμένω των κρατών μελών – χωρίς να χυθεί σταγόνα αίμα, μέσα από σταδιακές, συναινετικές διαδικασίες. Η Ενωση παραμένει συνεπής στην επιλογή του δύσκολου δρόμου, μιας μακρόσυρτης, με πισωγυρίσματα και διακυμάνσεις, αλλά σταθερής ομοσπονδίωσης μέσα από ελεύθερες διαδικασίες και, υποχρεωτικά, sui generis θεσμικά χαρακτηριστικά. Σε αυτήν την κατεύθυνση εντάσσεται και η τωρινή πρόταση Ντράγκι. Βασικός όρος είναι, βέβαια, οι κύκλοι ομοσπονδίωσης να σέβονται την υποχρέωση συνεργασίας και αλληλεγγύης με το σύνολο, να διατηρείται δηλαδή η ενότητα του συνόλου.
Η Βασιλική Χρήστου είναι επίκουρη καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή ΕΚΠΑ