Από την «τάξη κανόνων» στη γεωπολιτική ωρίμαση
Η ομιλία του καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ δεν αφορούσε μόνο τον Καναδά ούτε περιοριζόταν σε μια ακόμα διάγνωση της παγκόσμιας αστάθειας. Ηταν μια καθαρή περιγραφή της μετάβασης σε έναν κόσμο όπου οι βεβαιότητες της μεταπολεμικής τάξης δεν επιστρέφουν – και όπου η συμμόρφωση με τους κανόνες δεν ισοδυναμεί πλέον με ασφάλεια.
Οταν ο Κάρνεϊ μιλά για «το τέλος της τάξης βασισμένης σε κανόνες», δεν περιγράφει απλώς μια διεθνή δυσλειτουργία. Ο κόσμος που περιγράφεται δεν είναι κόσμος δύο υπερδυνάμεων, αλλά κόσμος συνασπισμών μεσαίων δυνάμεων – ένα πλαίσιο στο οποίο η Ευρώπη μπορεί να κινηθεί αποτελεσματικά, αν αποκτήσει πολιτική βούληση. Αυτό το μοντέλο όχι μόνο ταιριάζει απόλυτα σε σχήματα όπως ΕΕ – Καναδάς, ΕΕ – Ιαπωνία (στο εμπόριο, στην ενέργεια, στα κρίσιμα ορυκτά, στην τεχνητή νοημοσύνη και στην άμυνα), αλλά νομιμοποιεί πολιτικά αυτό που η ΕΕ άρχισε διστακτικά μετά το 2022: στρατηγική αυτονομία, επιλεκτική αποσύνδεση (de-risking). Οχι ως ιδεολογική ρήξη, αλλά ως όρο επιβίωσης. Αν αυτή η τάξη δεν «επανέρχεται», τότε η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να λειτουργεί μόνο ως κανονιστική δύναμη.
Σε αυτό το σημείο, το μήνυμα του Μαρκ Κάρνεϊ αποκτά άμεση ελληνική διάσταση. Η αναφορά του στην κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα δεν γίνεται από θέση «μικρού κράτους που ζητά προστασία», αλλά από θέση μεσαίας δύναμης που απαιτεί σεβασμό. Οπως ο Καναδάς αξιοποιεί ενέργεια, ορυκτά και θεσμούς ως στρατηγικά πλεονεκτήματα, έτσι και η Ελλάδα μπορεί να λειτουργήσει ως ενεργειακός κόμβος (LNG, διασυνδέσεις), γεωπολιτικός κόμβος (Βαλκάνια – Ανατολική Μεσόγειος) και πυλώνας σταθερότητας – όχι απλώς ως «σύνορο».
Εδώ «δένει» και το ελληνικό δίλημμα των «ταραγμένων θαλασσών». Η Ελλάδα είναι ταυτόχρονα κράτος-μέλος της ΕΕ, σύμμαχος στο NATO και χώρα πρώτης γραμμής σε Ανατολική Μεσόγειο, μεταναστευτικό και ενεργειακές διαδρομές. Η ισορροπία είναι δύσκολη: από τη μία η διπλή εξάρτηση ασφάλειας (ΗΠΑ/NATO για αποτροπή και επιχειρησιακές δυνατότητες, ΕΕ για άμυνα, βιομηχανία)· από την άλλη η πιθανή τριβή ΗΠΑ – ΕΕ, που πιέζει τους Ευρωπαίους να αναζητούν ενιαία γραμμή – και περιορίζει τα περιθώρια της Αθήνας να «πατά» σε δύο βάρκες χωρίς κόστος επιρροής.
Η απάντηση απαιτεί ενεργητική στρατηγική: όχι διαχείριση της συγκυρίας με αντανακλαστικά, αλλά συνεκτική χάραξη πολιτικής και έξυπνη ευθυγράμμιση. Aυτό απαιτεί:
- Αναγνώριση ότι η ασφάλεια δεν είναι μόνο στρατιωτικά μέσα Times New Roman είναι ενεργειακές υποδομές, ανθεκτικές αλυσίδες εφοδιασμού, κυβερνοασφάλεια, πρόσβαση σε κρίσιμες τεχνολογίες, καθώς και διπλωματικό κεφάλαιο που χτίζεται με συνέπεια. Αυτό απαιτεί ιεράρχηση στόχων: τι επιδιώκουμε, με ποιους εταίρους, σε ποιο χρονικό βάθος, και ποια κόστη είμαστε διατεθειμένοι να αναλάβουμε.
- Τεχνική ισορροπίας, δηλαδή να διασφαλίσουμε την αμερικανική διάσταση –την αποτροπή, τη διαλειτουργικότητα, την πρόσβαση σε τεχνολογία και επιχειρησιακές δυνατότητες –, χωρίς να εμφανίζεται ως κράτος που κινείται «εκτός ευρωπαϊκής γραμμής» όταν η ΕΕ συγκροτεί κοινή στάση. Προϋποθέτει συμμετοχή σε κοινές προμήθειες, σε βιομηχανικές αλυσίδες και σε προγράμματα διαλειτουργικότητας, ώστε η Ελλάδα να μην είναι απλός «καταναλωτής ασφάλειας», αλλά συνδιαμορφωτής δυνατοτήτων.
Το συμπέρασμα είναι σαφές:
- Ακολουθούμε τους κανόνες και όλα θα πάνε καλά» = τέλος.
- Οι θεσμοί από μόνοι τους μας προστατεύουν = τέλος.
- Χτίζουμε ισχύ, αξίες και συμμαχίες = νέα κανονικότητα.
Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής, κοσμήτορας ΑΠΘ