Ομαδικός τάφος στην Ιορδανία ρίχνει φως στην πανώλη του Ιουστινιανού
Απτές αποδείξεις για την πανώλη του Ιουστινιανού, που σάρωσε τη Μεσόγειο από τον 6ο έως τον 8ο αι. και θεωρείται ως η πρώτη καταγεγραμμένη πανδημία στην ιστορία δίνει ένας ομαδικός τάφος με περισσότερους από 200 νεκρούς που εντοπίστηκε στη Γέρασα της Ιορδανίας, φωτίζοντας το πώς η νόσος έπληξε τις πόλεις και τους ανθρώπους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η ανάλυση γενετικού υλικού από τα σκελετικά κατάλοιπα είχε ταυτοποιήσει το βακτήριο Yersinia pestis ως τον μικροοργανισμό που προκάλεσε την πανδημία. Τώρα, όμως, η έρευνα που δημοσιεύεται στο τεύχος Φεβρουαρίου της επιθεώρησης Journal of Archaeological Science, δίνει μια νέα διάσταση στο κοινωνικό αποτύπωμα της πανδημίας και αποκαλύπτει την ταυτότητα των θυμάτων, αλλά και τον τρόπο που η πόλη βίωσε την κρίση, εστιάζοντας στα στοιχεία που προέκυψαν από τη μελέτη των δοντιών των νεκρών.
Η ομαδική ταφή, σύμφωνα με τους ερευνητές, αποδεικνύει πως οι άνθρωποι της εποχής εκείνης βρέθηκαν μπροστά σε μια οξεία κρίση δημόσιας υγείας και αδιακρίτως άνδρες, γυναίκες και παιδιά ενταφιάστηκαν χωρίς να τηρηθεί το πλήρες τελετουργικό πλαίσιο μέσα σε λίγες μόνο ημέρες.
Η μελέτη των σταθερών ισοτόπων στα οστά και τα δόντια δείχνει ότι τα θύματα είχαν μεγαλώσει σε διαφορετικές περιοχές, καταναλώνοντας νερό με διαφορετική προέλευση κατά την παιδική τους ηλικία, υποδηλώνοντας ότι η πανδημία που μαινόταν από το 541 έως το 750 μ.Χ. επηρέασε ένα πολύ ευρύτερο και ποικιλόμορφο αριθμό ατόμων από όσο πιστευόταν μέχρι σήμερα: δηλαδή όχι μόνο τους κατοίκους της περιοχής, από όλες τις ηλικιακές ομάδες, αλλά επίσης εμπόρους και ταξιδιώτες, καθώς η Γέρασα ήταν μεγάλος εμπορικός σταθμός της Ανατολικής Μεσογείου.
«Πρόκειται για ένα δημογραφικά ποικιλόμορφο σύνολο θυμάτων, στοιχείο που – όπως σημείωσε – υποδηλώνει ότι ένας κατά βάση πληθυσμός που διακρίνεται για την κινητικότητά του βρέθηκε συγκεντρωμένος και ουσιαστικά ακινητοποιημένος από τη νόσο, όπως συνέβη και κατά τη διάρκεια της πρόσφατης πανδημίας», υποστηρίζει μιλώντας στη βρετανική εφημερίδα «Guardian» η κύρια συγγραφέας της μελέτης και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα, Ρέις Τζιανγκ, η οποία υπήρξε επικεφαλής της διεπιστημονικής ομάδας αρχαιολόγων, ιστορικών και ειδικών στη γενετική, οι οποίοι συνεργάστηκαν για την ολοκλήρωση της έρευνας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι ο ομαδικός τάφος χωροθετήθηκε σε έναν εγκαταλειμμένο ιππόδρομο της πόλης. Ενας χώρος, δηλαδή, που αρχικά προοριζόταν για δημόσιες συγκεντρώσεις και ψυχαγωγία, μετατράπηκε λόγω της έκτακτης ανάγκης σε πεδίο ταφής, στοιχείο που αποκαλύπτει την κοινωνική κατάρρευση και την πίεση στις δομές της πόλης.
«Υπάρχει ολόκληρη σχολή που υποστηρίζει ότι η πρώτη πανδημία δεν συνέβη ποτέ. Οι αρνητές ισχυρίζονται ότι, αν εξετάσει κανείς τα απογραφικά δεδομένα, ο πληθυσμός δεν κατέρρευσε. Τα οικονομικά στοιχεία δεν μαρτυρούν αναταραχή και πως δεν υπάρχει ούτε ένας ομαδικός τάφος. Ομως έχουμε και το μικρόβιο και ομαδική ταφή και ανθρώπινα κατάλοιπα – αδιάσειστες αποδείξεις του τι συνέβη. Το αν κατέρρευσαν η κοινωνία ή οι θεσμοί είναι άλλο ζήτημα. Μια ασθένεια μπορεί να σαρώσει χωρίς να συναπάγεται επανάσταση, εξέγερση ή αλλαγή καθεστώτος για να αποδειχθεί ότι όντως συνέβη», λέει Ρέις Τζιανγκ.