Εργατικά ατυχήματα και ασφάλεια στον σοσιαλισμό
Μετά το τραγικό δυστύχημα στα Τρίκαλα ξέσπασαν, όπως ήταν αναμενόμενο, οι λογής αριστερές φωνές κατά του «άκαρδου» καπιταλισμού που αδιαφορεί για τον εργαζόμενο ενδιαφερόμενος μόνο για το κέρδος. Αξίζει λοιπόν να εξετάσουμε τη φροντίδα για τους εργάτες κάτω από σοσιαλιστικά καθεστώτα.
Υπήρχε εργασιακή ασφάλεια στη Σοβιετική Ενωση, αλλά ήταν εντελώς διαφορετικού τύπου από αυτό που εννοούμε σήμερα σε μια φιλελεύθερη οικονομία. Αν το πούμε απλά: δεν φοβόσουν την απόλυση, αλλά δεν είχες ελευθερία επιλογής. Τι σήμαινε «εργασιακή ασφάλεια» στην ΕΣΣΔ; Σχεδόν καθολική απασχόληση. Το κράτος εγγυόταν δουλειά για όλους. Η ανεργία ήταν παράνομη (χαρακτηριζόταν «παρασιτισμός»). Οι θέσεις εργασίας κατανέμονταν κεντρικά. Ο εργοδότης ήταν ουσιαστικά το κράτος.
Τι ΔΕΝ σήμαινε: Δεν μπορούσες εύκολα να αλλάξεις δουλειά ή πόλη. Δεν υπήρχε ελεύθερη διαπραγμάτευση μισθού. Η απόδοση συχνά δεν ανταμειβόταν ουσιαστικά. Η κακή δουλειά σπάνια τιμωρούνταν, με αποτέλεσμα τη χαμηλή παραγωγικότητα.
Οι «σκοτεινές» πλευρές αυτής της πραγματικότητας ήταν: Πολλοί είχαν τυπική δουλειά χωρίς πραγματικό αντικείμενο. Υπήρχε έλλειψη κινήτρων. Δηλαδή, «κάνω τα απολύτως βασικά». Η πολιτική συμμόρφωση ήταν απόλυτη: αν ερχόσουν σε σύγκρουση με το σύστημα, μπορούσες να «εξαφανιστείς» επαγγελματικά.
Το συμπέρασμα είναι πως υπήρχε εργασιακή ασφάλεια χωρίς ελευθερία. Σήμερα έχουμε ελευθερία χωρίς όμως εγγύηση ασφάλειας. Και εδώ υπεισέρχεται το βαθύτερο φιλοσοφικό ερώτημα: Προτιμάς να μη χάνεις ποτέ τη δουλειά σου ή να μπορείς να ορίζεις τη ζωή σου;
Τι προέβλεπε το σύστημα για ατυχήματα στον χώρο εργασίας, στα χαρτιά πάντα; Η ΕΣΣΔ διακήρυσσε ότι το κράτος έχει ευθύνη για την υγεία και την ασφάλεια των εργατών. Υπήρχαν κανονισμοί ασφάλειας (GOST, κρατικά πρότυπα), δωρεάν ιατρική περίθαλψη για τραυματισμούς, αποζημιώσεις, αναπηρικές συντάξεις, άδειες ασθενείας, εργοστασιακοί γιατροί και πολυκλινικές. Θεωρητικά, ο εργάτης δεν έμενε ακάλυπτος έπειτα από ατύχημα.
Η πραγματικότητα όμως στα εργοστάσια ήταν εντελώς διαφορετική. Υπήρχαν υψηλά ποσοστά ατυχημάτων. Ιδιαίτερα σε βαριά βιομηχανία, ορυχεία, χημικά και κατασκευές. Ο εξοπλισμός ήταν παλιός, η συντήρηση κακή και απόλυτα ελλιπής ο ατομικός προστατευτικός εξοπλισμός.
Υπήρχε μεγάλη πίεση για «πλάνο». Το σημαντικότερο ήταν να πιαστούν οι ποσοτικοί στόχοι παραγωγής. Η ασφάλεια συχνά ερχόταν δεύτερη. Οι εργάτες ρίσκαραν για να μη θεωρηθούν «τεμπέληδες». Υπήρχε σοβαρή απόκρυψη ατυχημάτων. Πολλά ατυχήματα δεν καταγράφονταν. Τα σοβαρά περιστατικά υποβαθμίζονταν για να μη «χαλάσουν τα στατιστικά». Οι διευθυντές τιμωρούνταν αν είχαν πολλά ατυχήματα. Υπήρχε δηλαδή σοβαρό κίνητρο συγκάλυψης
Τα συνδικάτα ήταν χωρίς δόντια. Δεν ήταν ανεξάρτητα. Δεν συγκρούονταν πραγματικά με τη διοίκηση (δηλαδή το κράτος). Σε περίπτωση ατυχημάτων υπήρχε περίθαλψη και κάποια αποζημίωση. Σπάνια όμως υπήρχε διεκδίκηση ευθυνών, ενώ ήταν σχεδόν αδύνατη η όποια δημόσια καταγγελία. Σε βαριά ατυχήματα, ο εργαζόμενος προστατευόταν ως άτομο, αλλά το σύστημα δεν αυτοδιορθωνόταν.
Σε σύγκριση με Δύση, στην ΕΣΣΔ υπήρχε λιγότερη νομική πίεση αλλά περισσότερη ρητορική. Στη Δύση υπήρχαν περισσότερα δικαιώματα προσφυγής, αλλά όχι καθολική κάλυψη. Το παράδοξο ήταν πως στην ΕΣΣΔ μιλούσαν για «κράτος των εργατών», αλλά οι εργάτες δεν είχαν φωνή.
Συμπερασματικά, υπήρχε κοινωνική προστασία μετά το ατύχημα, αλλά η πρόληψη και η διαφάνεια ήταν αδύναμες, και η ανθρώπινη ασφάλεια συχνά θυσιαζόταν στον βωμό όχι του κέρδους βέβαια αλλά της σχεδιασμένης παραγωγής.