Ο εγκέφαλος ως «κεραία» του σύμπαντος; Η νέα επιστημονική προσέγγιση που επαναπροσδιορίζει τη συνείδηση
Για δεκαετίες η επιστήμη αντιμετώπιζε τον εγκέφαλο σαν μια εξαιρετικά πολύπλοκη μηχανή: ένα κλειστό σύστημα μέσα στο κρανίο που επεξεργάζεται πληροφορίες και παράγει σκέψεις. Μια νέα ερευνητική προσέγγιση, όμως, επιχειρεί να μετατοπίσει το επίκεντρο της συζήτησης. Σύμφωνα με ομάδα επιστημόνων που εργάζεται γύρω από τη βιοφυσική των μεμβρανών, τη νευροεπιστήμη και τον ηλεκτρομαγνητισμό, ο ανθρώπινος νους ίσως δεν λειτουργεί απομονωμένα, αλλά ως μέρος μιας συνεχούς ροής ενέργειας που συνδέει το σώμα με το περιβάλλον και τον ίδιο τον πλανήτη.
Η ιδέα δεν προτείνεται ως μια νέα «θεωρία της συνείδησης», αλλά ως γέφυρα ανάμεσα σε ήδη γνωστά επιστημονικά δεδομένα. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι ζωντανοί οργανισμοί δεν είναι στατικά αντικείμενα, αλλά δυναμικά συστήματα που βρίσκονται σε συνεχή ανταλλαγή ενέργειας, χημικών σημάτων και ηλεκτρικών παλμών. Ο εγκέφαλος, αντί να εκτελεί απλώς εντολές, αναζητά διαρκώς ισορροπία προσαρμοζόμενος στα ερεθίσματα τόσο από το εσωτερικό του σώματος όσο και από το εξωτερικό περιβάλλον.
Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται η ηλεκτρομαγνητική ενέργεια. Τα άτομα που συνθέτουν το ανθρώπινο σώμα αποτελούνται ουσιαστικά από ενέργεια, ενώ οι ηλεκτρομαγνητικές δυνάμεις συγκρατούν τα μόρια νερού που αποτελούν περίπου το 60% του οργανισμού. Χωρίς αυτές, το σώμα δεν θα μπορούσε να διατηρήσει τη δομή του.
Οι επιστήμονες εξετάζουν επίσης τη σχέση αυτής της ενέργειας με τις λεγόμενες «συντονιστικές συχνότητες Σούμαν», ηλεκτρομαγνητικούς παλμούς που δημιουργούνται μεταξύ της επιφάνειας της Γης και της ανώτερης ατμόσφαιρας και ταλαντώνονται περίπου στα 7,83 Hertz. Το φαινόμενο έχει χαρακτηριστεί από ορισμένους ως «καρδιακός παλμός της Γης». Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία του ανθρώπινου σώματος ενδέχεται να αλληλεπιδρούν ή να συγχρονίζονται με αυτές τις συχνότητες, χωρίς όμως αυτό να αποτελεί ακόμη αποδεδειγμένο μηχανισμό.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της έρευνας αφορά το ίδιο το υλικό του εγκεφάλου. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελείται περίπου κατά 75% από νερό. Εκτός από το εγκεφαλονωτιαίο υγρό που προστατεύει τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό, οι επιστήμονες εξετάζουν και μια ειδική μορφή οργανωμένου νερού που σχηματίζεται κοντά σε πρωτεΐνες και κυτταρικές επιφάνειες. Η δομή αυτή φαίνεται να ανταποκρίνεται ακόμη και σε ασθενή ηλεκτρομαγνητικά σήματα, λειτουργώντας ενδεχομένως σαν μικροσκοπική «μπαταρία».
Ακόμη μεγαλύτερο μυστήριο αποτελεί η κυτταρική μεμβράνη των νευρώνων. Αν και η επιστήμη γνωρίζει πολλά για τις πρωτεΐνες των νευρικών κυττάρων, λιγότερα είναι γνωστά για τη λιπιδική σύνθεση και οργάνωση της μεμβράνης σε ζωντανά κύτταρα. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι οι διαφορές στη δομή της μεμβράνης μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα ηλεκτρικά σήματα ταξιδεύουν στον εγκέφαλο.
Η παρομοίωση που χρησιμοποιούν είναι μουσική: δύο βιολιά μπορούν να παίξουν την ίδια νότα, όμως το υλικό κατασκευής τους καθορίζει την ποιότητα και τη σταθερότητα του ήχου. Αντίστοιχα, η «ύλη» του εγκεφάλου ενδέχεται να καθορίζει πώς σταθεροποιούνται τα μοτίβα σκέψης.
Η ομάδα εισάγει το πλαίσιο EMI — Ενέργεια, Ύλη και Πληροφορία — ως έναν κύκλο όπου η ενέργεια ρέει μέσα από τη βιολογική δομή και δημιουργεί οργανωμένα μοτίβα δραστηριότητας. Αυτά τα μοτίβα, που στη θεωρία των δυναμικών συστημάτων ονομάζονται «ελκυστές», είναι σταθερές καταστάσεις στις οποίες ο εγκέφαλος τείνει να επιστρέφει. Με άλλα λόγια, οι συνήθειες σκέψης, τα συναισθήματα και ακόμη και η αίσθηση του εαυτού ίσως προκύπτουν από επαναλαμβανόμενα σταθερά μοτίβα δραστηριότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, ο άνθρωπος μοιάζει με κεραία. Όπως ένα ραδιόφωνο δεν δημιουργεί τη μουσική αλλά τη λαμβάνει όταν συντονιστεί στη σωστή συχνότητα, έτσι και ο εγκέφαλος ενδέχεται να ανταποκρίνεται σε εξωτερικούς ρυθμούς και πεδία. Όταν διαφορετικά άτομα εκτίθενται στα ίδια ερεθίσματα — μουσική, ρυθμική κίνηση, έντονα συναισθήματα — μπορεί να εμφανιστεί αυτό που οι κοινωνικές επιστήμες ονομάζουν «συλλογικός συντονισμός».
Πράγματι, νευροεπιστημονικές μελέτες έχουν ήδη δείξει ότι κατά τη διάρκεια κοινών εμπειριών, όπως συναυλίες ή αθλητικά γεγονότα, η εγκεφαλική δραστηριότητα διαφορετικών ανθρώπων μπορεί να συγχρονιστεί. Η έρευνα εξετάζει αν αυτή η σύγκλιση αποτελεί αποτέλεσμα κοινών ενεργειακών και πληροφοριακών μοτίβων που δημιουργούνται μέσα στο ίδιο περιβάλλον.
Παρά τις εντυπωσιακές προεκτάσεις, οι ίδιοι οι επιστήμονες τονίζουν ότι δεν πρόκειται για αποδεδειγμένη θεωρία. Η προσέγγιση παραμένει υπό εξέταση και θα πρέπει να επιβεβαιωθεί πειραματικά. Αν αποδειχθεί σωστή, μικρές αλλαγές στη χημική σύνθεση των κυτταρικών μεμβρανών θα μπορούσαν να προβλέπουν αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος οργανώνει τη σκέψη και τη συμπεριφορά.
Σε έναν επιστημονικό κόσμο όπου η συνείδηση παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια, η ιδέα ότι ο άνθρωπος λειτουργεί ως βιολογική διεπαφή ανάμεσα στην ενέργεια και την εμπειρία προκαλεί ενθουσιασμό αλλά και σκεπτικισμό. Το βέβαιο είναι ότι η έρευνα επαναφέρει ένα παλιό ερώτημα με σύγχρονα εργαλεία: μήπως η ανθρώπινη συνείδηση δεν γεννιέται μόνο μέσα στον εγκέφαλο, αλλά και στη σχέση του με τον κόσμο γύρω του;