Η σιωπηλή επιδημία της εξουθένωσης
Ευθύνες. Απαιτήσεις. Αϋπνία. Δουλειά. Διάβασμα. Δουλειά… Κούραση. Εξουθένωση. Πανευρωπαϊκή έρευνα που καταγράφει την καθημερινότητα των ειδικευόμενων γιατρών δείχνει υπερβολικό φόρτο εργασίας, συνεχόμενα 24ωρα και ελάχιστη ανάπαυλα. Στην Ελλάδα, οι συνθήκες αναδεικνύονται ως οι πιο σκληρές. Δεν πρόκειται για γκρίνια. Η αφοσίωσή τους είναι δεδομένη. Κοπιάσανε για να μπουν στο πανεπιστήμιο. Και κοπιάσανε περισσότερο να αποφοιτήσουν.
Ορισμένοι περιγράφουν μια σωματική και ψυχική καταπόνηση, με συνέπειες όχι μόνο για τη δική τους υγεία αλλά, πιθανώς, και για την ποιότητα φροντίδας που μπορούν να προσφέρουν.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες τους, η κατάσταση που βιώνουν απέχει από τον επίσημο ορισμό του «burnout». Κυρίως, γιατί τα χρόνια που μετράνε δεν είναι πολλά. Ομως, η έντονη δυσαρέσκεια που εκφράζουν για τις συνθήκες εργασίες, αλλά και για τη δυσκολία να ισορροπήσουν επαγγελματική και προσωπική ζωή, αποτελεί ένα δυσοίωνο μήνυμα πρώιμης φθοράς. Παράλληλα, θα μπορούσε να ερμηνευτεί και ως ένα προειδοποιητικό σήμα συστημικής δυσλειτουργίας.
Η κόπωσή τους άλλωστε δεν θα μπορούσε να τους χρεωθεί ως προσωπική αποτυχία. Η National Academy of Medicine (μη κερδοσκοπική οργάνωση στις ΗΠΑ) σε έκθεσή της με τίτλο «Taking Action Against Clinician Burnout: A Systems Approach to Professional Well-Being», τονίζει ότι η επαγγελματική εξουθένωση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως θέμα ατομικής αντοχής.
Τα αίτια είναι βαθύτερα και, κυρίως, δομικά. Η επαγγελματική κόπωση, που εξαντλεί τα αποθέματα (σωματικά και ψυχικά) των νέων γιατρών, λειτουργεί ως δείκτης οργανωτικής αστοχίας. Με άλλα λόγια, υποδεικνύει ότι οι διαδικασίες, η στελέχωση και η οργάνωση της εργασίας δεν επαρκούν για να υποστηρίξουν το ανθρώπινο δυναμικό. Οταν οι απαιτήσεις της εργασίας υπερβαίνουν τους διαθέσιμους πόρους – «χέρια», χρόνο κ.ο.κ. –, τότε οι συνθήκες γίνονται έως και επικίνδυνες.
Αντίστοιχη ήταν η προσέγγιση παλαιότερης ανάλυσης του έγκριτου επιστημονικού περιοδικού «The Lancet». Τα ξεχειλωμένα ωράρια και η γραφειοκρατία απομακρύνουν τους γιατρούς από τον πυρήνα της εργασίας τους – δηλαδή, τη φροντίδα των ασθενών. Και κάπως έτσι, στραγγίζονται η εσωτερική δύναμή τους, η επιμονή τους, η αποφασιστικότητά τους, το ενδιαφέρον τους.
Οι προσεγγίσεις αυτές προσφέρουν ένα κρίσιμο πλαίσιο για να δούμε την ελληνική πραγματικότητα. Οχι ως μοναδικό παράδειγμα. Αλλά ως οργανωτικό ζήτημα με ιδιαιτερότητες. Γιατί όταν ένα σύστημα, όπως το δικό μας, βασίζεται στην υπερεπέκταση των ανθρώπων του – στην αντοχή και στο φιλότιμό τους, με απλά λόγια –, τότε δεν είναι βιώσιμο (αρχικά για τους ίδιους τους ανθρώπους που το υπηρετούν).
Συνεπώς, η δυσαρέσκεια και η εξουθένωση που εκφράζουν οι νέοι γιατροί στη χώρα μας είναι ο καθρέφτης της οργάνωσης του ΕΣΥ. Η απόδειξη ότι χρειάζονται οργανωτικές αλλαγές για την ασφάλεια, την ποιότητα και τη βιωσιμότητα της φροντίδας – στην Ελλάδα (και παντού). Αν μη τι άλλο, αν συνεχιστεί αυτή η κατάσταση, η Ιατρική – ή τουλάχιστον ειδικότητες που έχουν καθιερωθεί ως «δύσκολες» λόγω του έντονου φόρτου εργασίας, όπως είναι για παράδειγμα η Παθολογία – θα ψάχνει ειδικευόμενους με το… κιάλι.