İLBER ORTAYLI ANISINA…
Türkiye’de Tarih bilimini son birkaç on yıldır halka ve gençlere sevdirmeyi başarmış ve Türk tarihine yönelik ilgiyi Türkiye içi ve dışında büyük ölçüde arttırmış olan değerli bilim insanı ve entelektüel İlber Ortaylı’yı geçtiğimiz gün kaybettik. Allah rahmet eylesin… Bir süredir sağlık durumunu aileye yakın kişiler nedeniyle biliyor ve takip ediyordum. Maalesef tüm çabalara karşı İlber hocamızı yalnızca 79 yıl yaşatabildik… Neyse ki, son yıllarda yaygınlaşan internet ve sosyal medya teknolojileri sayesinde nutukları, bilgileri, şakaları ve anıları artık ölümsüz denebilecek bir seviyeye ulaştı. Öyle ki, bu sayede gelecek nesiller de artık İlber hocayı tanıyabilecekler.
İlber hocayı tanımam 2000’lerin başında kızı Tuna ile Bilkent Üniversitesi’nde sınıf arkadaşı olmam sayesinde oldu. O dönemde bir süre Bilkent Üniversitesi’nde de ders veren İlber Ortaylı’nın biraz snob, fazlasıyla dürüst, öğrencilerin çekindiği ve dünya çapında önemli bir tarihçi olduğunu öğrendim. Hatta bir defasında dersine de dışarıdan izinle girerek onu yakından dinleme fırsatı bulmuştum. Gerçekten müthiş bir bilgi birikimi, rafine bir kültür, “fil hafızası” da denilen inanılmaz bir hafıza yetenepi, yüksek bir estetik zevki, inanılmaz etkileyici ve Türklerin eski sözlü tarih geleneğini anımsatan hoş bir “masalcı dede” üslubu ve öğrencileri ve sunucuları adeta karşısında mum gibi dinlemeye teşvik eden tüm bunları bütünleyen biraz huysuz ve snob bir tavır. Ancak elbette gerçek hayatta dünya iyisi bir kişiliği olan İlber hocanın bu kişiliği biraz da sahne (tv, sınıf vs.) personasına dayanıyordu.
Eserlerini okuma ve kendisini araştırma fırsatı bulunca, İlber hocanın Bilkent efsanelerinden Prof. Dr. Halil İnalcık ile birlikte Osmanlı tarihini adeta yeniden dirilten önemli bir ekolü oluşturan öncülerden olduğu, bir süre sonra farklı rivayetlere de konu olacak şekilde Halil hoca ile arasının açıldığı ama ona her zaman çok saygıyla yaklaştığı, son derece Avrupai bir kültüre sahip olmasına karşın Osmanlı ve Rusya tarihi konusunda klasik Batıcılardan epeyce farklı ve daha geleneksel eğilimli yaklaşımlara sahip olduğu ve en az 5-6 dili iyi düzeyde bildiğini fark ettim. Osmanlı modernleşmesindeki Prusya/Almanya etkisi (nüfuzu) ve ordunun öncü rolü gibi konulardaki fikirleriyle, Ortaylı, İnalcık’a da benzer şekilde, Osmanlı tarihi ile Türkiye Cumhuriyeti tarihini bütünleştirmeyi, aradaki -gerekli olan- kopuş sürecini tarihsel çalışmaları ve devlet devamlılığı bilinciyle gidermeye başardığını anladım. Zira Osmanlı’nın “en uzun yüzyılı” olan 19. yüzyılın ve bu dönemdeki reformların uzmanı olan Ortaylı, aslında bu dönemin Osmanlıcıları (Tanzimatçıları), sonraki dönemin İttihatçıları ve sonra gelecek Kemalistlerin temel gayelerinin aslında devleti ve halkı yaşatmak olduğunu idrak etmiş ve siyasi bir ajandası da olmadığı için, Türk tarihini kesintisiz bir modernleşme paradigması içerisinde birleştirmeye gayret etmişti. Hakikaten de, liseden mezun olduğumda radikal Cumhuriyetçi ve sıkı bir Kemalist/Atatürkçü olan ben, İlber hoca, Halil hoca başta olmak üzere tarihçilerimizin önemli eserleri ve “Tarihin Arka Odası” programındaki hoş tartışmaların da etkisiyle, zamanla çok daha Osmanlı meraklısı olabildim. Bu, hocanın ve arkasındaki Türk entelektüel sermayesinin gücünün net bir kanıtıdır.
İlber hoca, son 20-25 yılda daha popüler işler yapmak, sık sık televizyon kanalları ve hatta internet platformlarında boy göstermek, bilimsel eserler yerine daha popüler ve halka yönelik kitaplar yazmayı tercih etmişti. Bu, son derece bilinçli ve maddi kaygılardan çok toplumu bilinçlendirmeyi ve geleceğe hazırlamayı şiar edinen bir yaklaşımın sonucuydu. Bence bu çabaları oldukça başarılı oldu ve bugün Türk toplumu çok da tarih meraklısı, bilgili, eğitimli ve tarihe bakışı bütüncül hale geldi.
İlber hocanın siyasi kimliğini de hep merak etmiştim. Gençliğinde solcu klasikleri okuduğu ve etkilendiği bilinir. Bu anlamda hiçbir zaman kendisini bir ideolojiyle ifade ettiğini de görmedim ve duymadım. Ancak elbette, O’nda, Tarih bilimine ve özellikle de Türk tarihine adanmış bir ömrün sonucunda ve kısmen Kırım Tatarı kimliğinin de etkisiyle, Türklük kültürel havzası ve Anadolu ve yakın coğrafyası temelinde şekillenen bir milliyetçilik duygusu ve eğilimini fark etmemek imkânsızdır. Bu anlamda, MHP Siyaset Okulu’nda yaptığı ve geçmişteki askeri darbeleri gerekçelendirdiği konuşma da unutulmazlar arasına girmiştir. Ancak kabul etmeliyiz ki, İlber hoca her kesimin sevdiği, saygı duyduğu, kendinden gördüğü ve benimsediği bir entelektüel olmayı başarmıştır. Bu yönüyle de kankası Celal Şengör’den daha farklı bir konumunun olduğu açıktır.
Peki, tarihsel süreçte İlber hocanın mirasına dair neler söylenebilir? Birincisi, hiç şüphesiz, Prof. Dr. Ortaylı’nın Türk milletini tarihiyle barıştıran önemli isimlerden biri olduğu söylenebilir. Bu konuda bir numara İnalcık ise, iki numara da kuşkusuz Ortaylı’dır. İkincisi, İlber hoca, Türkiye’deki Batıcıları toplum realitesine hazırlayan bir sağduyulu mühendis sorumluluğuyla, Türklerin zengin tarihleri ve güçlü toplumsal eğilimlerini belirleyen, bunları analiz ve kategorize eden, dahası, bunları netleştirip bilimsel tez haline getiren ve halka yayan bir kamu aydını olmuştur. Bu yönüyle, bugün Türk toplumundaki ikili yapı kısmen de olsa azaldıysa, bunda İlber hocanın katkıları göz ardı edilemez. Ancak elbette, Osmanlı tarihi ve Türklerin militarist-milliyetçi eğilimlerinin çok ön plana çıkarılması, günümüzde biraz da ters yönde bir aşırılığa sebep olmuş olabilir. İyimser tahminim, ilerleyen yıllarda bu dengenin sağlanacağı ve Türkiye’nin ikinci yüzyılında daha güçlü bir millet olmayı başaracağıdır. Üçüncüsü, İlber hoca, biraz snob ve araştırmayı-okumayı sevmeyen kişilere yönelik tepeden bakan yaklaşımıyla, eğitimi, araştırmayı, okumayı, entelektüelizmi teşvik eden bir rol model olmayı başarmıştır. Bu, O’na çok yakışan ve insanların da zamanla benimsediği bir eğilim olmuş ve kuşkusuz İlber hocayı ölümsüz bir Türk tarihsel figürü haline getirmiştir. Dördüncüsü, İlber hoca, Mustafa Kemal Atatürk ve Fatih Sultan Mehmet gibi Türk büyüklerini saygıyla yad ederek ve daima onore ederek, tarih yapan veya yazan büyük kişiliklere duyduğu inancı ortaya koymuş ve dünyada yeniden “güçlü lider” dönemini başlatan öncü entelektüellerden olmuştur. O’na göre, yapısal faktörler etkili olsa da, tarih, daima kritik konumdaki kişilerin siyasi ve kişilik eğilimlerine ve tercihlerine göre şekillenmiştir. Bu anlamda, Ortaylı’daki Weberyanizm, bence Marksizm’den daha önde olmuştur. Bu da, kuşkusuz, sosyal bilimlerde Alman ekolünü yansıtan önemli bir eğilim olmuş ve İlber hoca sayesinde daha da yaygınlaşmıştır. Beşinci ve son olarak, İlber hoca, sağcıların çok sevdiği ve her zaman ilgiyle dinlediği bir aydın olarak, onları bilgili, kültürlü, sanatsever, tarihe değer veren, nazik ama özgüvenli olmaya teşvik eden ve bir dönem solun Türkiye’deki entelektüel hegemonyası nedeniyle adeta adam yerine konmayan Türk sağcı entelektüellerine çekidüzen veren bir entelektüel önder olmuştur. O olmasaydı, maalesef, Türkiye’deki sağ eğilimler çok daha sığ, sınırlı ve salt güce dayalı düzeyde kalabilirdi. Ancak İlber hocanın engin tarih, sanat ve dil bilgileri, Türkiye’deki sağa özgüven ve değer aşılayabilmiştir. Bu da, bence, O’nun Türkiye’ye en büyük katkılarından birisidir.
Dileğimiz, gelecek nesillerde yeni İlberlerin yetişmesidir. Ailesine, sevenlerine ve Türk milletine başsağlığı dilerim.
Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ