Χρήστος Τζιτζιμικάς: «Βόρεια, η ύπαιθρος ζει την τέλεια παρακμή της»

Η φωνή και η στάση του σημαντικού δημοτικού ερμηνευτή Χρήστου Τζιτζιμίκα πατούν πάνω στη δική του ιθαγένεια (Γιαννιτσά) αλλά και σε ένα μεράκι που είναι μοιρασμένο μεταξύ ακάματης έρευνας δεκαετιών και συμπράξεων με τον ανθό του παραδοσιακού είδους.

Γεννιέστε;

Γεννήθηκα στα Εσώβαλτα Γιαννιτσών. Ενα καμποχώρι. Μέχρι τα δεκαπέντε μου ήμουν εκεί και μετά πήγα στη Θεσσαλονίκη.

Και με ακούσματα;

Εχω απίστευτα ακούσματα από παιδάκι. Οι δικοί μου τραγουδούσαν και από τις δύο μεριές. Μάνα και πατέρας. Και γίνονταν απίστευτα γλέντια. Να πηγαίνουν πέρα – δώθε οι τηγανιές, τα ούζα, τα κρασιά! Το τελευταίο οικογενειακό που έζησα και ηχογράφησα – με κασέτα – ήταν το 1994. Μετά η περιοχή άρχισε να αστικοποιείται. Πάνε οι αυλές, τα σύρματα…

Τι ρεπερτόριο;

Παραδόξως, ρουμελιώτικο, ο παππούς έλεγε τρομερά κλέφτικα. Η μάνα μου έλεγε ρεπερτόριο Ανατολικής Μακεδονίας, τότε μεσουρανούσε η Νίτσα Τσίτρα. Και λίγο αργότερα η Ξανθίππη Καραθανάση. Ποικίλα ακούσματα. Και βέβαια ηπειρώτικα.

Και πώς ήλθε η εμπλοκή με το τραγούδι;

Από τριών χρονών με βάζανε πάνω στο τραπέζι και τραγουδούσα. Εντελώς φυσικά μού έβγαινε. Σαν να μην είχα άλλη επιλογή.

Και πιο συστηματικά;

Από τα 14-15 μου έτη άρχισα να τραγουδώ πιο συστηματικά με τον Σύλλογο Λιβαδιωτών Πάικου. Το χωριό του παππού μου ήταν τα Μεγάλα Λιβάδια, που κάηκε ολοσχερώς το 1944 από τους Γερμανούς. Σε μόνιμη βάση το χωριό αυτό δεν ανασυγκροτήθηκε ποτέ, είναι πια ένα θερινό χωριό. Σιγά σιγά, στα 18-19 μου, γεννιέται η επιθυμία να πάω στην Ηπειρο. Με βοήθησε πολύ ένας φίλος από το οικογενειακό περιβάλλον, που μου είπε πως αν θέλω να μάθω καλά το ηπειρώτικο θα πρέπει να πάω να το ψάξω.

Αρα κάνετε και έρευνα…

Κανονικά. Ερευνούσα για δέκα χρόνια πριν κάνω την πρώτη μου δισκογραφική δουλειά με τον Γρηγόρη Καψάλη «Ζαγορίσια και Γιαννιώτικα». Πήγαινα στα πανηγύρια με μεγάλα κασετόφωνα. Πρόλαβα πολλούς παλιούς. Αισθάνομαι τύχη που πρόλαβα, για παράδειγμα, τα «Τακούτσια», έστω και στη δύση τους, το συγκρότημα των Καψαλαίων που μεσουράνησε για δεκαετίες στο Ζαγόρι και γενικά στην Ηπειρο. Ο,τι καλύτερο μπορούσε να μου τύχει. Και ο Γρηγόρης που ήταν ο επικεφαλής με βοήθησε σε πολλά επίπεδα, ήταν καταλυτική η βοήθειά του.

Ακόμη τότε που εσείς οργώνετε την Ηπειρο, διασώζονται τοπικά χρώματα και είδη ανά περιοχή;

Πρόλαβα, αρχές του ’80, ναι. Από το ’90 και μετά αρχίζει αυτό που λες, ομογενοποιείται το πράγμα, με την έννοια πως μπαίνουμε στην κοινωνία της πληροφορίας, στο Ιντερνετ και όλα αυτά. Οπότε χάνει τον τοπικό χαρακτήρα, αρχίζουν να χάνονται τα τοπικά συγκροτήματα. Από την άλλη βλέπεις και όμορφα πράγματα, μην το δαιμονοποιούμε.

Μια παρένθεση λοιπόν: Πώς βλέπετε τη σημερινή ακμάζουσα τάση επιστροφής στα πανηγύρια;

Μακάρι να ήταν όλες οι μόδες έτσι. Δεν ανήκω σε αυτούς που βάζουν σφραγίδες. Ολο αυτό το ανακάτεμα εξαρτάται – το τι θα βγάλει – από εμάς. Τους διαχειριστές: τους μουσικούς, τους ακροατές, τους γλεντιστές, τους συλλόγους, τους πάντες. Είναι μια φυσική εξέλιξη και θα έλεγα να αφήσουμε όλα τα λουλούδια να ανθίσουν. Αν πάμε στην εντελώς θετική πλευρά, βλέπουμε μια άνθηση συγκροτημάτων παραδοσιακής μουσικής από νέα παιδιά που γεννήθηκαν στο άστυ και δεν έχουν πατήσει σε χώμα. Δικαίωμα χρήσης σε αυτό το παλιό υλικό έχουν όλοι. Μπορεί να γεννηθεί ένα νέο είδος, να είμαστε ανοιχτοί. Συνεργάζομαι με την Banda Calda, ένα επταμελές σχήμα που είναι σχεδόν όλοι παιδιά της πόλης, ένας Κορσικανός, ένας Τούρκος και μόνον ένας έχει ακούσματα ηπειρώτικα (από Αρτα).

Το πρώτο δικό σας δισκογραφικό βήμα; Αναφερθήκατε πριν.

Το 1993. «Ζαγορίσια και Γιαννιώτικα» με τον Γρηγόρη Καψάλη. Και το 2001 τα «Πατήματα» με τον Πετρολούκα Χαλκιά. Πληθωρικός ο Καψάλης, πολύ συγκεντρωμένος ο Πετρολούκας. Μεγάλα σχολεία και πρόσωπα και οι δυο τους. Εξέλιξαν το είδος. Ο Γρηγόρης ήταν και μεγάλος τραγουδιστής. Ακολούθησαν πολλές συμμετοχές: «Θεσσαλία», «Πορτολάνος» (του Βασίλη Τριάντη), με χάλκινα (μια δουλειά που έμεινε στα συρτάρια). Κάνω μέσα στα χρόνια και πανηγύρια. Φέτος ήμουν στη Βίτσα τρία βράδια, ένα τρομερό πανηγύρι.

Πώς είναι το κλίμα;

Τα πανηγύρια είναι γεμάτα από κόσμο ειδικά μετά την πανδημία, ίσως και ως ψυχική ανάγκη, η απτική σχέση: να σε κρατώ και να με κρατάς μέχρι το πρωί, αυτό είναι μοναδικό. Κάνω και παραστάσεις στην Αθήνα, όπως στον Ναργιλέ (Ιλιον), με έναν σταθερό πάντα κύκλο συνεργατών.

Σπουδάσατε μουσική;

Βυζαντινή μουσική στο Ωδείο Σκαλκώτα με τον Λυκούργο Αγγελόπουλο. Σπούδασα όμως και στα ΤΕΦΑΑ. Δίδαξα τέσσερα χρόνια σε ολοήμερα σχολεία στον Πειραιά, αλλά δεν με ενδιέφερε. Ως δημοτικός τραγουδιστής δίδαξα στο ΤΕΙ Αρτας και μετά στο ΠΑΜΑΚ, αλλά μας απέλυσαν στα Μνημόνια. Συνεχίζω πάντα την έρευνα.

Διασώζετε κάτι σήμερα από τα παλιά;

Οι παλιοί φεύγουν. Ο,τι μπορώ καταγράφω, π.χ. από τη μάνα μου που ζει κι έχει μνήμες. Τώρα ετοιμάζω μια νέα δισκογραφική δουλειά με βλάχικα τραγούδια που είναι ανέκδοτα.

Την έχει αναλάβει ο Σύνδεσμος Συρρακιωτών Πρέβεζας. Τα βλάχικα είναι από Ανατολική Μακεδονία μέχρι Λαμία. Ολο αυτό το τόξο έχει και βλαχοχώρια. Η δική μου γενιά δεν μίλησε βλάχικα, αλλά έχουμε μνήμες.

Οι γονείς μου πήγαν σχολείο μέσα στην Κατοχή. Τρώγανε ξύλο αν τους ξέφευγε καμία λέξη βλάχικη. Φάγανε καταπίεση λόγω μιας γελοίας προπαγάνδας. Πρόκειται για καθαρή ανικανότητα από την πολιτεία. Παρά τα όσα συμβαίνουν γύρω, έχουμε όρεξη.

Πείτε μας πάλι για τα διαφορετικά χρώματα στην Ηπειρο.

Είχαμε πάντα μια τρομερή ποικιλομορφία στην Ηπειρο. Από τραγούδια που θυμίζουν ανατολίτικα, μικρασιάτικα όπως στα Ιωάννινα. Το Ζαγορίσιο επίσης με επιρροές από τα Ιωάννινα, εννοώ λόγω ευμάρειας που είχαν, επηρεάστηκαν. Η Κόνιτσα πάλι είναι ένα άλλο πράγμα με χρώματα Πωγωνίου, Μακεδονίας. Εκεί υπάρχει, ας πούμε, ακορντεόν. Το Πωγώνι είναι ένα άλλο πάλι είδος, πεντατονικό. Το Πωγώνι δε ήταν η αιτία να παρακινηθώ να ψάξω όλο το ηπειρώτικο. Η Πρέβεζα είχε αστικό είδος, με πολλά οργανικά. Ο Παρακάλαμος είναι ήχοι Πωγωνίου, αλλά πάλι έχουν έναν δικό τους τρόπο λόγω των Ρομά.

Πώς είναι η ύπαιθρος σήμερα;

Ζει κυρίως βόρεια την τέλεια παρακμή της. Η Θεσσαλονίκη γίνεται επαρχιακή πόλη. Μεγαλώνουν οι πόλεις, αλλά υπάρχει εθνοκεντρισμός στην Ελλάδα. Η Θεσσαλονίκη έχει χάσει το κοσμοπολίτικο στοιχείο.

Γιατί πάντα σας συγκινεί το δημοτικό;

Είναι συμπυκνωμένες οι αξίες στο τραγούδι αυτό όσο δεν πάει. Και τα συναισθήματα. Αποτυπώνονται όλα στις μελωδικές φόρμες. Είναι εξάλλου μια επεξεργασία αιώνων.