Ο δικός μας «αντισυστημισμός»
Παλιότερα ήταν το φάντασμα του κομμουνισμού που πλανιόταν πάνω από την Ευρώπη. Ηταν ένα σοβαρό φάντασμα. Δεν είχε καλό τέλος, είχε όμως μια εντυπωσιακή και αντιφατική ζωή. Παρήγαγε από τη μια, πίστη, ταυτότητα, χειραφέτηση και από την άλλη, καταπίεση και γκουλάγκ. Σήμερα συζητάμε για το φάντασμα του «αντισυστημισμού», που επίσης πλανιέται πάνω από την Ευρώπη και τη Δύση. Παρότι οι αιτίες και οι επιπτώσεις είναι σημαντικές, δύσκολα θα παίρναμε το όνομα του φαντάσματος κατά γράμμα… Αρκεί να σκεφτούμε ότι στην Αμερική σαν αντισυστημικός λογαριάζεται ο ίδιος ο πολυεκατομμυριούχος πρόεδρος. Πιο συστημικός πεθαίνεις. Πολλές οι προτεινόμενες ερμηνείες του τραμπισμού, αλλά ο αντισυστημισμός του είναι η πιο αδύναμη. Ετσι όμως συμβαίνει σε εποχές αβεβαιότητας. Οι έννοιες που χρησιμοποιούμε είναι συχνά ασαφείς και ψευδεπίγραφες.
Ο όρος «αντισυστημισμός» έχει διαδοθεί σε όλες της δυτικές κοινωνίες και θεωρείται απότοκο κοινών κοινωνιολογικών μετασχηματισμών. Οικονομική δυσπραγία και υπαρξιακή ανασφάλεια καθώς ένας νέος κόσμος αναδύεται αλλάζοντας βίαια τις ζωές μας και τις αντιλήψεις μας (έγραφα σχετικά στα «ΝΕΑ», 17/1/2026). Τεμαχισμός της μεσαίας τάξης και υποβιβασμός ευρέων τμημάτων της. Παρακμή της εργατικής κουλτούρας και της διάθεσης εργασίας στη βιομηχανία. Μπλοκάρισμα της κοινωνικής ανοδικότητας. «Δημοκρατική κόπωση» όπως εν είδει ευφημισμού περιγράφεται η υποχώρηση της μεταπολεμικής φιλελεύθερης δυτικής δημοκρατίας. Κρίση κομματικής αντιπροσώπευσης και της πολιτικής εμπιστοσύνης, αύξηση της πολιτικής αποξένωσης. Παράλληλα πολιτικός «οπαδισμός» στο Διαδίκτυο όπου η πολιτική αντιπαράθεση γίνεται με όρους χουλιγκανισμού. Δημιουργία μιας δήθεν δημόσιας σφαίρας η οποία κινείται με βάση το συναίσθημα περιθωριοποιώντας τον ορθό λόγο.
Στις περισσότερες χώρες ο «αντισυστημισμός» που τροφοδοτήθηκε από αυτές τις αιτίες, ήταν συνώνυμο της ανόδου της Ακροδεξιάς. Στην Ελλάδα όμως, όπως στη Γαλλία και τη Νότια Ευρώπη υπάρχει και μια ισχυρή αριστερή συνιστώσα. Οι εθνικές διαφοροποιήσεις δείχνουν ότι οι ιδιαίτερες πολιτικές – ιστορικές εξελίξεις κάθε χώρας δίνουν επίσης ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και κατευθύνσεις στον εγχώριο «αντισυστημισμό». Για να κατανοήσουμε λοιπόν τον δικό μας «αντισυστημισμό» χρειάζεται να πάμε πέρα από το κοινωνιολογικό του υπόβαθρο, και να συνυπολογίσουμε την πολιτική διαδρομή που τον παρήγαγε. Χρειάζεται επίσης να διακρίνουμε τον δεξιό από τον αριστερό «αντισυστημισμό», όσο και αν υπάρχουν θέματα και στιγμές που επικαλύπτονται ή συμπίπτουν.
Νομίζω πράγματι ότι αυτό που λέγεται σήμερα «αντισυστημισμός» αθροίζει δύο διαφορετικής τάξης φαινόμενα. Το πρώτο είναι η στροφή σε έναν βαθύ συντηρητισμό, θρησκευτικό και εθνικιστικό κατά κανόνα, με έντονα στοιχεία ανορθολογισμού και συνωμοσιολογίας. Το «σύστημα» που πολεμούν είναι κυρίως η παγκοσμιοποίηση, η Δύση, οι μετανάστες, και οι «πάνω που τα παίρνουν». Ο δεξιός λαϊκισμός και η αντιπολιτική εργαλειοποιούν αυτή τη μορφή κοινωνικής δυσφορίας. Η «αξιοπρεπής» εκδοχή θα ήταν ένα ισχυρό ακροδεξιό κόμμα, που θα έδινε αξιόπιστη αντιπροσώπευση στη διάχυτη επιθυμία επιστροφής στο έθνος – κράτος, στην παράδοση και τον κοινοτισμό. Αυτό συμβαίνει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.
Επειδή όμως εδώ δεν έχει προκύψει σοβαρή ηγεσία και κομματική έκφραση, τον τόνο δίνει η εκδοχή του ψεκασμένου αντισυστημισμού που παραδειγματικά εκδηλώθηκε ως αντιεμβολιαστικός χώρος στη διάρκεια της πανδημίας. Το κυοφορούμενο κόμμα της Μ. Καρυστιανού φαίνεται ήδη να ξεπέφτει από την πρώτη στη δεύτερη εκδοχή δεξιού «αντισυστημισμού». Υπάρχει ασφαλώς και άλλη μία αιτία που εμποδίζει τη δυναμική άνοδο ενός ακροδεξιού αντισυστημισμού πέρα από την ακαταλληλότητα των ηγεσιών του. Είναι η ιδεολογική – πολιτική επιρροή που είχε στη μεταπολιτευτική Ελλάδα ο αντίπαλος πόλος της Κεντροαριστεράς και της Αριστεράς. Δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι φανερές ή κρυφές διασπάσεις της ΝΔ που έγιναν «από τα δεξιά» στη διάρκεια της χρεοκοπίας, υποτάχθηκαν στην ηγεμονία του Τσίπρα και του ΣΥΡΙΖΑ. Οι ΑΝΕΛ του Καμμένου ήταν το χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Ο «αντισυστημισμός» που ενδημεί στον χώρο της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς μπορεί να έχει κάποιες κοινές κοινωνιολογικές αιτίες με τον ακροδεξιό, έχει όμως τη δική του διαφορετική ιστορική εξέλιξη και πολιτική αιτιολογία. Φέρνει τις πληγές επάλληλων και διαδοχικών πολιτικών – ιδεολογικών διαψεύσεων. Εν αρχή είναι βεβαίως ο κλασικός και αυθεντικός αντισυστημισμός της μαρξιστικής και κομμουνιστικής ιστορικής Αριστεράς. Τότε το «σύστημα» ήταν σαφές, ο καπιταλισμός, και το «αντισύστημα» επίσης, ο σοσιαλισμός/κομμουνισμός, Η μετάβαση από το ένα στα άλλο θα γινόταν είτε με επανάσταση είτε δημοκρατικά με βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές.
Αυτό ήταν το ιστορικό πλαίσιο διαμόρφωσης των δύο ΚΚΕ στη μεταπολιτευτική περίοδο, αλλά και της μίας «ψυχής», εκείνης του αριστερόστροφου λαϊκισμού, που εκκολάφτηκε στο ανδρεϊκό ΠΑΣΟΚ κατά την ίδια περίοδο. Αμφότεροι οι χώροι είχαν τις διαψεύσεις σε διαφορετικές στιγμές, αφού ήταν και διαφορετικοί. Το «1989» σήμανε το τέλος του κομμουνισμού αλλά και τη βαθμιαία αποδυνάμωση της σοσιαλδημοκρατίας, των δύο ρευμάτων δηλαδή που εξέφρασαν το ιστορικό εργατικό κίνημα της βιομηχανικής επανάστασης του 19ου – 20ού αιώνα. Για το ΠΑΣΟΚ η ώρα της κρίσης ήταν ασφαλώς η χρεοκοπία. Το ηγεμονικό κόμμα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας διαλύθηκε στα εξ ων συνετέθη. Ενα μέρος του ανέλαβε τις ιστορικές ευθύνες για να «μείνουμε Ευρώπη», ενώ το λαϊκιστικό κοινωνικό του υπόβαθρο εξέθρεψε τον αντιμνημονιακό ΣΥΡΙΖΑ. Ηταν η εποχή της αγανάκτησης που συνένωσε την πάνω και την κάτω πλατεία για να γίνει κυβέρνηση το 2015. Η εξέλιξη ως το 2019 και το 2023 είναι γνωστή. Κατέληξε με μια ακόμα ιστορική διάψευση του κόσμου που την πίστεψε, κυρίως του αριστερού και κεντροαριστερού κόσμου.
Το σημαντικότερο είναι ότι αυτές οι διαδοχικές ιστορικές διαψεύσεις σήμαιναν και μια αντίστοιχη πορεία ιδεολογικής και θεωρητικής φτωχοποίησης: από το ύψος του δυτικού κυρίως μαρξισμού που έβαλε τη σφραγίδα του στη δυτική σκέψη κατά την περίοδο 1960-70, στη συρρικνωμένη κουλτούρα της «ριζοσπαστικής» Αριστεράς, στον αντιμνημονιακό εθνολαϊκισμό, και τέλος τον αμετροεπή αντιμητσοτακισμό. Ετσι βρέθηκε η βάση του ΣΥΡΙΖΑ να ψηφίζει Κασσελάκη! Το χειρότερο ήταν ότι η ιδεολογική απίσχναση εξέθρεψε τη συναισθηματική ένταση. Ενας χώρος «στα κάγκελα» που προσπαθούσε να αναπληρώσει με ανορθολογική εχθροπάθεια την απογοήτευση από τις διαψεύσεις του. Τελικά η αγανάκτηση στράφηκε κατά των ίδιων των κομματικών φορέων της. Ο ΣΥΡΙΖΑ διαλύθηκε, ενώ κόσμος της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς περιφέρεται από κομματίδιο σε κομματίδιο. Κοντολογίς, ένας «αντισυστημισμός» που στρέφεται κατά του δικού του «συστήματος».
Αυτή η συναισθηματική υπερχείλιση της ίδιας της εκλογικής βάσης, αυτοπαγιδεύει τις ηγεσίες της αριστεράς και του ΠΑΣΟΚ. Τους σπρώχνει σε έναν κραυγαλέο αντιπολιτευτικό λόγο που δεν έχει σχέση με την επεξεργασία μιας εναλλακτικής πρότασης εξουσίας. Ούτε ο ΣΥΡΙΖΑ και το κόμμα Τσίπρα θα ανασυγκροτηθούν χωρίς μια βαθιά ανασκόπηση της διαδρομής τους, ούτε το ΠΑΣΟΚ θα εξασφαλίσει την αυτόνομη παρουσία του χωρίς μια σύνθεση των κομματιών της ιστορίας του. Μέχρι τότε η κατάσταση θα παραμένει ως έχει. Ενα κυρίαρχο κυβερνητικό κόμμα και ένας κατακερματισμένος αντιπολιτευτικός χώρος χωρίς προοπτική εξουσίας.
Κανένα «σύστημα» δεν έπεσε από έναν «αντισυστημισμό» που απλώς φωνάζει.
Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο