Grossraume και πλόκαμοι: ο νέος αντιδραστικός κόσμος
Βιώνουμε μια ρήξη με βαθιές ρίζες και προεκτάσεις· με την ψευδαίσθηση, όμως, ότι αφορμάται και εστιάζεται σε μιαν ιδιόρρυθμη, επικίνδυνη προσωπικότητα, ο καταλυτικός ρόλος της οποίας είναι δυνάμει προσωρινός.
Εντούτοις, διαδοχικές κρίσεις και ανακατατάξεις, άσχετες με τον αμερικανό πρόεδρο, είχαν προετοιμάσει το έδαφος: oικονομική κρίση, υγειονομική κρίση, αμερικανικές ήττες στη Δυτική Ασία, ρωσοουκρανικός πόλεμος και, last but not least, η άνοδος του «Global South», με πρωτοκαθεδρία την Κίνα.
Η ποσότητα μετατρέπεται σε ποιότητα. Ο δικτυωτός, χαοτικός κόσμος της παγκοσμιοποίησης, στον οποίο κυριαρχούσε η γεωοικονομική λογική, μετασχηματίζεται σε έναν άλλο κόσμο, οργανωμένο κατά μεγάλα εδαφικά σύνολα με γεωπολιτικά κριτήρια· Grossräume, κατά τον Carl Schmitt.
Ανάμεσά τους απλώνονται, κατά το πλέον ή ήττον, άναρθρες ζώνες, πεδία ανταγωνισμού. Η αντιδραστική αυτή γεωπολιτική στροφή συμπλέει με τον πολιτικό και πολιτισμικό συντηρητισμό ο οποίος επιβάλλεται σήμερα στην αμερικανική κοινωνία και, ενδεχομένως, θα επεκταθεί και στις ευρωπαϊκές. Τα οράματα της γερμανικής γεωπολιτικής σχολής του Μεσοπολέμου επανέρχονται εφιαλτικά.
Στην παγκόσμια αντίληψη, η θάλασσα υποχωρεί έναντι της γης· με ό,τι αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, και για τα ελληνοτουρκικά θέματα.
Η Κίνα διαθέτει ήδη τον δικό της Grossraum, τον οποίο επιδιώκει να επεκτείνει. Το δόγμα «Ντονρόε» οροθετεί την «Παν-Αμερική». Η Ινδία διαθέτει τις προϋποθέσεις για να διεκδικήσει μιαν ανάλογη θέση στην αναδυόμενη εποχή. Αλλες μικρότερες δυνάμεις, όπως η Ρωσία και η Τουρκία, φιλοδοξούν να διαμορφώσουν τον δικό τους Grossraum.
Τα πληθυσμιακά δεδομένα επιβεβαιώνουν τις μεγάλες αυτές τάσεις. Σε είκοσι χρόνια η Κίνα θα έχει πληθυσμό 1,35 δισ., λιγότερο από την Ινδία με 1,59 δισ. – αλλά πολύ περισσότερο από τις Ηνωμένες Πολιτείες με μόνο 363 εκατομμύρια. Αν, βέβαια, τους προστεθούν τα 736 εκατομμύρια της Λατινικής Αμερικής, θα διαμορφωθεί ένα υπολογίσιμο πληθυσμιακό σύνολο. Σε είκοσι χρόνια, η Ρωσία θα είναι ασήμαντη δημογραφικά με 135,8 εκατομμύρια κατοίκους – εκτός αν ενωθεί με την υπόλοιπη Ευρώπη, η οποία επίσης, χωρίς τον πρόσθετο πληθυσμό και την τεράστια έκταση της Ρωσίας, θα καταστεί αδύναμη.
Στη σημερινή συγκυρία, η σχέση ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ενωση και τη Ρωσία εμφανίζεται συγκρουσιακή. Ομως, το σημερινό status quo είναι κληρονομία από την απερχομένη περίοδο, όσο δηλαδή κυριαρχούσε το δόγμα Halford Mackinder.
Ο μεγάλος αυτός βρετανός γεωγράφος, ιδρυτής του κλάδου της Γεωπολιτικής, εντόπισε ως ζωτικό κίνδυνο για τη βρετανική και, κατ’ επέκταση, την αμερικανική παγκόσμια κυριαρχία την προοπτική να ενοποιηθούν οι δυνάμεις της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης.
Τον εφιάλτη αυτόν, υπαρκτό με το σύμφωνο Ribbentrop – Molotov, απέτρεψε η ήττα της Γερμανίας στον πόλεμο· επανήλθε, όμως, ως σοβιετική απειλή.
Η πολιτική της ανάσχεσης (containment) είναι εμφανής εφαρμογή του δόγματος Halford Mackinder. Μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, η ανατολική επέκταση του ΝΑΤΟ εξεδήλωσε το ίδιο πνεύμα.
Σε αντιπαράθεση προς αυτή την αντίληψη, έχουν κατά καιρούς καταγραφεί απόπειρες να συνδεθεί η Ευρώπη με τη Ρωσία, καθώς έχουν συμπληρωματικά πλεονεκτήματα και αδιατάρακτη εδαφική συνέχεια. «Η Ευρώπη από τον Ατλαντικό ως τα Ουράλια» του στρατηγού Ντε Γκωλ· «ο Κοινός Ευρωπαϊκός Οίκος» του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ· η «Ostpolitik» του Βίλι Μπραντ· οι οικονομικοί και ενεργειακοί δεσμοί ανάμεσα στη Γερμανία και τη Ρωσία, τους οποίους προώθησαν πολλές γερμανικές κυβερνήσεις. Αυτές οι προσπάθειες καταπολεμήθηκαν συστηματικά από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θεωρούν ότι απειλούνται γεωπολιτικά από τη Ρωσία, τη Γερμανία ή τη συνεργασία τους· ο κίνδυνος έχει μετατεθεί στην Κίνα. Ενας ευρασιατικός Grossraum θα μπορούσε, μάλιστα, να λειτουργήσει εξισορροπητικά. Το δόγμα Mackinder εγκαταλείφθηκε. Η αλλαγή αυτή σηματοδοτεί για τα ευρωπαϊκά πράγματα τη μεγάλη ρήξη.
Τα νέα δεδομένα προοιωνίζονται εσωτερικές κρίσεις στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Στα ισχυρά οικονομικά συμφέροντα, ευνοούμενα από μιαν ενδεχόμενη ευρωρωσική σύγκλιση, αντιπαρατίθενται οι επώδυνες ιστορικές μνήμες της Πολωνίας, της Ουκρανίας και των Βαλτικών Χωρών. Η λήξη του ρωσοουκρανικού πολέμου θα ανοίξει, ενδεχομένως, τον ασκό του Αιόλου.
Η νέα συντηρητική γεωγραφία των Grossräume συμπληρώνεται από τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο των μεγάλων παγκόσμιων οδών. Αντί για το χαοτικό δίκτυο της ελεύθερης ναυσιπλοΐας, το οποίο προστάτευε η αμερικανική ισχύς, διαμορφώνονται αποκλειστικές εδαφικές και θαλάσσιες οδεύσεις. Σαν τεράστιοι οκτάποδες, οι Grossräume εκτείνουν τους πλοκάμους τους όσο το δυνατόν βαθύτερα στον παγκόσμιο χώρο.
Η Κίνα προωθεί τον νέο δρόμο της μετάξης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες απαντούν με τον IMEC. Η Αρκτική μετατρέπεται σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στην Κίνα, τη Ρωσία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς η τήξη των πάγων απελευθερώνει τη ναυσιπλοΐα. Η Γροιλανδία είναι ο κρίσιμος κόμβος τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θέλουν να αφήσουν σε έναν μελλοντικό ευρασιατικό Grossraum.
Από τη γεωγραφία της η Ελλάδα συνιστά διακύβευμα στη «μάχη των οδών», όπως έδειξαν οι τριβές για την κινεζική παρουσία στον Πειραιά. Αναπόφευκτα θα γίνει τμήμα του αμερικανικού πλοκάμου, σε συνεργασία με το Ισραήλ και την Κύπρο. Ταυτοχρόνως, θα παραμένει τμήμα ενός ευρωπαϊκού Grossraum, ο οποίος θα κυριαρχείται από βόρειες δυνάμεις – κατά κανόνα, ήκιστα ευνοϊκές προς τα ελληνικά συμφέροντα.
Στο παρελθόν, η ελληνική εξωτερική πολιτική ακολουθούσε το καραμανλικό πρόταγμα, τις κατά το μάλλον ή ήττον συγκλίνουσες αμερικανικές και ευρωπαϊκές γραμμές. Το μέλλον, όμως, σύνθετο και αβέβαιο, θα απαιτήσει φαντασία, επινοητικότητα, καινοτομία και αυτονομία. Η ελληνική διπλωματία, εκτός από τις οικονομικές και νομικές γνώσεις, θα χρειαστεί εις βάθος γεωγραφικές και γεωπολιτικές προσεγγίσεις.
Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)