«Ευρωπαϊκή διακήρυξη ανεξαρτησίας»

Κατά παρέκκλιση της παράδοσης, ο γερμανός καγκελάριος δεν μίλησε τη δεύτερη ημέρα της διάσκεψης, αλλά εκφώνησε την εναρκτήρια ομιλία. Οι Ευρωπαίοι ήταν αποφασισμένοι να δώσουν οι ίδιοι τον τόνο. Δεν επρόκειτο να επιτρέψουν εκ νέου να υποστούν δημόσιο εξευτελισμό από τους αμερικανούς συμμάχους τους.

Η ομιλία του Φρίντριχ Μερτς συγκαταλέγεται στις πλέον σημαντικές της μακράς πολιτικής του διαδρομής. Τα γερμανικά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι οι λογογράφοι του εργάστηκαν επί εβδομάδες πάνω στο κείμενο. Σε σχετικό σχόλιο, η ομιλία χαρακτηρίστηκε «ευρωπαϊκή διακήρυξη ανεξαρτησίας». Με ασυνήθιστη ειλικρίνεια, ο καγκελάριος αποτύπωσε την κατάσταση των διατλαντικών σχέσεων: «Ενα βαθύ χάσμα, ένα βαθύ ρήγμα έχει ανοίξει μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ». Ωστόσο, ο Μερτς δεν περιορίστηκε στη διάγνωση της ρήξης.

Το κεντρικό του μήνυμα ήταν ότι η Ευρώπη έχει πλέον υπερβεί το αρχικό σοκ από τη μέχρι πρότινος αδιανόητη ρήξη με την Ουάσιγκτον, έχει αποδεχθεί τις νέες πραγματικότητες και εισέρχεται τώρα στον επόμενο γύρο της αντιπαράθεσης για τη διαμόρφωση μιας νέας παγκόσμιας τάξης με αποφασιστικότητα και ανανεωμένη αυτοπεποίθηση. «Δεν είμαστε έρμαιο αυτού του κόσμου· μπορούμε να τον διαμορφώσουμε» διακήρυξε ο γερμανός καγκελάριος με το κεφάλι ψηλά. Η Γερμανία, τόνισε ο Μερτς, θα αναλάβει ηγετικό ρόλο. Η ηγεσία αυτή, πρόσθεσε σε μια κρίσιμη διευκρίνιση, οφείλει – για ιστορικούς λόγους – να εντάσσεται σε ένα δεσμευτικό ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Στο αυστηρά χορογραφημένο δράμα της διάσκεψης, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο ανέλαβε να απαντήσει στην εναρκτήρια ομιλία του Μερτς. Η τοποθέτησή του, συμφιλιωτική ως προς τον τόνο και σε ορισμένες στιγμές σχεδόν συγκινησιακή στις αναφορές της στην κοινή διατλαντική ιστορία, παρέλειψε τις ωμές ύβρεις που οι Ευρωπαίοι έχουν πλέον συνηθίσει να αναμένουν από τον Βανς και τον πρόεδρο. «Θέλουμε μια ισχυρή Ευρώπη, πιστεύουμε ότι η Ευρώπη πρέπει να επιβιώσει» δήλωσε – μια φράση-κλειδί από έναν πολιτικό που θεωρείται από τους ελάχιστους αυθεντικούς υποστηρικτές του διατλαντισμού σε μια κυβέρνηση κατά τα λοιπά κυριαρχούμενη από εθνικιστές.

Ωστόσο, οι διαφοροποιήσεις ως προς τον τόνο δεν θα πρέπει να υπερτιμώνται. Ο Ρούμπιο δεν θα κατείχε το αξίωμα του υπουργού Εξωτερικών υπό τον Τραμπ εάν δεν υιοθετούσε, τόσο σε λόγο όσο και σε πράξη, τις βασικές αρχές της κοσμοθεώρησης του προέδρου.

Η Ουάσιγκτον, επέμεινε ο Ρούμπιο, εξακολουθεί να ενδιαφέρεται για την επιβίωση της Δύσης. Ομως αυτό που προσφέρουν οι ΗΠΑ δεν είναι μια εταιρική σχέση ισότιμων εταίρων. Η πρόταση αφορά μια νέα μορφή συνεργασίας – μια συνεργασία στην οποία οι ΗΠΑ κρατούν τα ηνία.

Επί δεκαετίες, οι Ευρωπαίοι βρίσκονταν σε μια γεωστρατηγική κατάσταση βαθύτατου λήθαργου, βασιζόμενοι με μια δόση αφέλειας στην αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα. Υπό τον πρόεδρο Τραμπ, η Ουάσιγκτον ανακάλεσε αυτή τη διευθέτηση.

Από αυτή τη ρήξη προέκυψαν τα δύο κεντρικά ερωτήματα που κυριάρχησαν στο Μόναχο: Πώς μπορεί η Δύση, ή ό,τι έχει απομείνει από αυτήν, να επιβληθεί στρατιωτικά και στρατηγικά σε μια νέα παγκόσμια τάξη χωρίς αμερικανικές εγγυήσεις; Και, μετά τη μερικώς συμφιλιωτική ομιλία του υπουργού Εξωτερικών, υπάρχει ακόμη δρόμος για τη διάσωση έστω και ορισμένων στοιχείων της διατλαντικής συμμαχίας;

«Η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ δεν αποτελεί μόνο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για την Ευρώπη, αλλά και για τις ΗΠΑ» δήλωσε ο Μερτς, τονίζοντας ότι η εγκατάλειψη της δυτικής συμμαχίας δεν θα εξυπηρετούσε ούτε τα ίδια τα αμερικανικά συμφέροντα. Με βάση τις τοποθετήσεις του στο Μόναχο, ο Ρούμπιο πιθανότατα θα συμφωνούσε με αυτή τη διατύπωση. Το κατά πόσον ο προϊστάμενός του στον Λευκό Οίκο συμμερίζεται την ίδια άποψη είναι ένα ερώτημα στο οποίο θα απαντήσουν οι προσεχείς μήνες.

Ο δρ Ρόναλντ Μαϊνάρντους είναι κύριος ερευνητής στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ).