Από την ιστορικοποίηση στην προσωποποίηση

Τι μας μένει όταν έχουμε καταδυθεί ως εκεί;

Το πρόσωπο

Το πρόσωπο που κλείνει μέσα του «αυτόν τον θησαυρό, αυτό το ψήγμα χρυσού, αυτό το κρυμμένο διαμάντι», το απείρως εύθραυστο «εγώ» που αναριγεί μέσα σ’ ένα σώμα:

Το πρόσωπο που πάνω του καρφώνω το βλέμμα μου, για να βρω ένα λόγο να ζήσω αυτό το «μάταιο τυχαίο συμβάν», τη ζωή.

Μίλαν Κούντερα, Η συνάντηση

Η εκτέλεση των 200 Ελλήνων την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, στην πλειονότητά τους μέλη του ΚΚΕ, έχει καταγραφεί ως ένα από τα πιο εμβληματικά εγκλήματα της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, αφού ακόμα και λίγους μήνες πριν από την αποχώρησή τους οι γερμανοί κατακτητές και οι συνεργάτες τους υλοποιούσαν ένα κτηνώδες πρόγραμμα εκτελέσεων.

Η ιστορική ένταξη του γεγονότος δεν αμφισβητείται, η πρόσφατη όμως αποκάλυψη φωτογραφιών του γεγονότος και η διασπορά τους στη δημόσια σφαίρα, ανεξάρτητα από τις όποιες αντεγκλήσεις για την προέλευση ή την πιθανή αυθεντικότητά τους, προκάλεσαν μια τεράστια συναισθηματική αλλά και πολιτική κινητοποίηση.

Οι εκτελεσμένοι δεν είναι πλέον μια απλή ονομαστική αναφορά, αποκτούν πρόσωπο, ρίζες, επαγγελματική ταυτότητα, καταγωγή. Οι συγγενείς ξαναβρίσκουν χαμένα πρόσωπα που υπήρχαν σε γκρίζες φωτογραφίες, σκοτεινές και μακρινές ιστορίες για χαμένους συγγενείς αποκτούν υπόσταση. Το πρόσωπο, η στάση, το περπάτημά τους δημιουργούν θαυμασμό και συγκίνηση για εκείνα τα πρόσωπα, πολλά από τα οποία πέρασαν χρόνια σε φυλακές και εξορία και τα οποία βαδίζουν στον θάνατο με θάρρος.

Επί της ουσίας όμως ανοίγεται και ένα άλλο τεράστιο ιστορικό κεφάλαιο, η ιστορία που γράφεται και «από τα κάτω». Οι βιομηχανικοί εργάτες, εργαζόμενοι σε βιοτεχνίες, αγρότες, οικοδόμοι, άνθρωποι της διπλανής πόρτας, άνθρωποι από την επαρχία, πρόσφυγες, ένα πανόραμα που συγκρότησε τη σύγχρονη Ελλάδα και μοιάζει σήμερα ξεχασμένο αποκτά πρόσωπο. Επιπλέον σελίδες μιας άλλης ιστορίας της Ελλάδας ανοίγονται, της επαρχίας, του δύσκολου βιοπορισμού, της εργασίας σε δύσκολες συνθήκες εργασίας, της πολιτικής οργάνωσης και συγκρότησης ενός κόσμου που στο πλάι της μάχης για επιβίωση οργανώνεται και πολιτικά. Οι ανώνυμοι αποκτούν το κομμάτι στην ιστορία που δικαιούνται, για την ακρίβεια ίσως το αποκτούν για πρώτη φορά όχι γιατί ακούσαμε τη φωνή τους αλλά γιατί είδαμε το πρόσωπό τους.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός και συγγραφέας