Το κλειδί
«Σε μια σύνθετη παγκόσμια κοινωνία, δεν μετρούν μόνο οι διαιρέσεις. Μετράει και η ήπια ισχύς των διαπραγματευτικών χρονοδιαγραμμάτων, των διεθνών σχέσεων και των οικονομικών πλεονεκτημάτων. Η πολιτική δεν μπορεί να εκφυλίζεται στο βλακώδες, όσο και δαπανηρό, δίλημμα μεταξύ ειρήνης και πολέμου. Η Ευρώπη πρέπει να ρίξει το βάρος της στο διεθνές επίπεδο και στο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών, και να αντικρούσει την ηγεμονική μονομέρεια των Ηνωμένων Πολιτειών».
Αυτά τόνιζε στις 31 Μαΐου του 2003 ο Γιούργκεν Χάμπερμας, σε ένα άρθρο που συνυπέγραφε με τον Ζακ Ντεριντά και άλλους ευρωπαίους διανοούμενους. Το όραμά του είναι φανερό ότι δεν εκπληρώθηκε. Η Ευρώπη, την οποία τότε καλούσε να ορθώσει το ανάστημά της με αφορμή την αμερικανοβρετανική εισβολή στο Ιράκ, δεν έχει μπορέσει για διάφορους λόγους να σφυρηλατήσει μέχρι στιγμής μια αυτόνομη ταυτότητα. Και ο μεγάλος γερμανός φιλόσοφος, σε ομιλία που εκφώνησε στις 19 του περασμένου Νοεμβρίου στο Ιδρυμα Siemens του Μονάχου (και αναδημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ της 13/12), διακήρυσσε: «Από εδώ και πέρα πρέπει να συνεχίσουμε μόνοι μας».
Θα γραφτούν πολλά για τον Χάμπερμας αυτές τις μέρες με αφορμή τον θάνατό του. Δεν θα είναι μόνο επικήδειοι: θα είναι και υπομνήσεις της επικαιρότητας που έχει η διδασκαλία εκείνου που εισήγαγε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 την έννοια της «δημόσιας σφαίρας». Πρώτα σε ατομικό επίπεδο: όπως επισημαίνει στη Repubblica η τουρκοαμερικανίδα μαθήτριά του Σίλα Μπενχαμπίμπ, που διδάσκει φιλοσοφία στο Κολούμπια, το παιδί που γεννήθηκε στο Γ’Ράιχ, στη διάρκεια του ναζισμού, είχε το θάρρος μετά τον πόλεμο να θέσει δημοσίως, και εν μέσω μιας γενικής σιωπής, κρίσιμα ερωτήματα όπως «γιατί συνέβησαν όσα συνέβησαν;» και «τι πρέπει να κάνουμε για να μην ξανασυμβούν;».
Η φιλοσοφική σκέψη του Χάμπερμας, όμως, μας βοηθάει να κατανοήσουμε και την απειλή που δέχεται σήμερα η ίδια η υπόστασή μας. Ο πρόεδρος Τραμπ, επισημαίνει η Μπενχαμπίμπ, έχει μια ναρκισσιστική προσωπικότητα που δεν του επιτρέπει να κάνει διάκριση ανάμεσα σ’ αυτά που θέλει να πιστεύει και σ’ εκείνα που συμβαίνουν. Αυτό είναι πολύ επικίνδυνο, καθώς έχει θεμελιώδη σημασία για τα παιδιά, και στη συνέχεια για τους ενήλικες, να καταλαβαίνουν πού τελειώνουν οι ίδιοι και πού αρχίζει η πραγματικότητα. Η απώλεια αυτής της ικανότητας συνιστά πρόβλημα για τα δημοκρατικά συστήματα, αλλά και για την ανθρώπινη ψυχή. Ο Χάμπερμας κατάφερε να μετατρέψει ένα αυτοβιογραφικό στοιχείο, το ότι μεγάλωσε σε έναν κόσμο όπου κυριαρχούσε η χιτλερική προπαγάνδα, σε κλειδί για την ανάγνωση τόσο του σύγχρονου κόσμου όσο και της ανθρώπινης φύσης.
«Η δημοκρατία εξαρτάται από την πεποίθηση των ανθρώπων ότι έχει απομείνει χώρος για μια συλλογική διαμόρφωση ενός απαιτητικού μέλλοντος», έγραφε το 2010 στους New York Times. Με τον χώρο αυτόν να συρρικνώνεται δραματικά, ο Χάμπερμας μας βοηθάει να μην παραδοθούμε στην απελπισία.