Η λήθη του Ιερού Βήματος και το τηλεοπτικό έθιμο
Η παρατήρηση της ευκολίας με την οποία οι ανθρώπινες κοινωνίες παραχωρούν την ιερότητα προκαλεί, ενίοτε, ένα μειδίαμα μελαγχολικής κατανόησης. Η θεσμική επιλογή της αερομεταφοράς του Αγίου Φωτός διά κρατικών πτήσεων, μολονότι τυγχάνει πολιτική απόφαση του 1988, παγιώθηκε εντός ολίγου ως να απέρρεε από αδιάλειπτη και υπεριστορική παράδοση ευλαβείας. Οποιος αποτολμήσει να ανασύρει την πεζή ληξιαρχική πράξη γέννησης αυτού του τηλεοπτικού εθίμου εισπράττει συνήθως τη μήνιν αυτόκλητων θεματοφυλάκων της πίστεως. Το ανθρώπινο πνεύμα, προφανώς, αρέσκεται να λησμονεί τις τεχνικές λεπτομέρειες των δικών του επινοήσεων, αναγορεύοντας σε αρχαία ιεροπραξία την καθαρά διοικητική καινοτομία, η οποία σχεδιάστηκε σε κάποιο υπουργικό γραφείο στα τέλη του 20ού αιώνα.
Η θεολογική ουσία του ζητήματος είναι αφοπλιστική στην απλότητά της. Κάθε Θεία Λειτουργία, που τελείται σε οποιονδήποτε ναό της οικουμένης, μετουσιώνει τον άρτο και τον οίνο σε Σώμα και Αίμα Χριστού. Ενώπιον αυτού του μυστηρίου, κάθε άλλη πηγή αγιασμού παραμένει εξ ορισμού ελάσσων. Η ορθόδοξη παράδοση γνωρίζει ανέκαθεν ότι το Ακτιστο Φως οράται διά της νοεράς προσευχής, κατά τη διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά και σύνολης της ησυχαστικής θεολογίας, αποτελώντας, πρωτίστως, εσωτερικό πνευματικό βίωμα. Η εννοιολογική ταύτιση του υλικού πυρός, το οποίο διακομίζεται από τον Πανάγιο Τάφο εντός προστατευτικού σκεύους, με την ασύλληπτη οντολογική ποιότητα του Ακτίστου Φωτός, μεταφράζει το υπερβατικό βίωμα στη ρηχή γλώσσα της εκκοσμίκευσης.
Επί μακρούς αιώνες, η αναστάσιμη εμπειρία βιωνόταν εντός των ορίων της ενοριακής κοινότητας. Πριν από την κορύφωση της τελετής ο ιερέας πραγματοποιούσε την Αφή της φλόγας από την Ακοίμητη Κανδήλα και του πλέον ταπεινού ναΐσκου. Το φως πήγαζε κατευθείαν από το Ιερό Βήμα και απουσίαζε η παραμικρή υποψία υποδεέστερης συμμετοχής στο υπερφυές γεγονός. Στην «Εξοχική Λαμπρή» ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης διασώζει την αυτάρκεια αυτής της στιγμής, περιγράφοντας τον πενιχρό λειτουργό να προκύπτει στα βημόθυρα ψάλλοντας το Δεύτε λάβετε φως, προσφέροντας στους πιστούς γλυκείαν και κατανυκτικήν Ανάστασιν εν μέσω των ανθούντων δένδρων. Ο συγγραφέας κατέγραψε την πληρότητα του ιερού δρώμενου ανυποψίαστος, προφανώς, για την επερχόμενη ιστορική περίοδο κατά την οποία η ορθόδοξη ευσέβεια θα απαιτούσε τις πτητικές υπηρεσίες του κρατικού μηχανισμού προκειμένου να επιβεβαιώσει την εγκυρότητά της.
Οι τρέχουσες γεωπολιτικές αναταράξεις στη Μέση Ανατολή εμποδίζουν φέτος την επανάληψη αυτής της νεότευκτης πτητικής πρακτικής. Η τοπική Αφή θα πραγματοποιηθεί με την ίδια ακριβώς κατάνυξη που χαρακτήριζε τον εκκλησιαστικό χώρο πολύ πριν οι κάμερες μετατρέψουν μια εσωτερική στιγμή σε δημόσιο θέαμα. Η αναγκαστική επιστροφή στο παραδεδομένο λειτουργικό τυπικό υπενθυμίζει τον πρωταρχικό σκοπό της εορτής, απαλλαγμένο από γεωγραφικές εξαρτήσεις, που ουδέποτε υπήρξαν πραγματική προϋπόθεσή του.
Ο Ευστάθιος Λιανός Λιάντης είναι αναπλ. καθηγητής Γεωπολιτικής της Θρησκείας και Θρησκευτικής Διπλωματίας του Πανεπιστημίου Αθηνών