Наил Мәһдиев: «Мин хәрби булырга хыялланган идем...»

Чал­лы шә­һә­ре Башкарма комитеты җитәкчесе На­ил Мәһ­ди­ев бе­лән ба­ла­чак хы­ял­ла­ры һәм шу­шы ма­тур чор­ның иң кы­зык­лы, тәэ­сир­ле миз­гел­лә­ре ту­рын­да сөй­лә­шеп утыр­дык.

– На­ил Гам­бә­ро­вич, ба­ла­чак ту­рын­да уй­ла­ган­да, ниш­ләп­тер күб­рәк шук­лык­лар ис­кә тө­шә. Сез­нең дә шу­лай­дыр ин­де ул? Мәк­тәп­тә укы­ган чак­ла­ры­гыз­ны ни­чек итеп ис­кә ала­сыз?

– Мәк­тәп ел­ла­ры – го­мер­нең ачыш­лар­га, ку­а­ныч­лар­га иң бай ва­кы­ты. Дө­ре­сен әй­тим, мин биш­ле­гә ге­нә укы­ма­дым, яшь­ләр те­лен­дә әйт­сәк, «бо­та­ник» тү­гел идем. Әм­ма бер­кай­чан арт­та да сөй­рәл­мә­дем. Без­нең ке­бек­ләр­не мәк­тәп­тә бер ма­тур сүз бе­лән атап йөр­тә­ләр иде – «хо­ро­шист». 

Га­и­лә­без бай да, яр­лы да тү­гел, ур­та хәл­ле иде. Әти­е­без нефть­че (мин нефть­че­ләр шә­һә­рен­дә – Бө­гел­мә­дә үс­тем), әни­е­без хи­сап­чы. Әни (Тәс­ли­мә исем­ле, Тәс­ли­мә Габ­дул­ха­ков­на, дип йөр­тә­ләр иде) ки­рәк чак­та кы­рыс та, та­ләп­чән дә, ки­рәк урын­да, әни ке­ше­гә хас бул­ган­ча, йом­шак, аң­лау­чан та бу­ла бел­де. «Глав­ный – әти­е­гез...» дип ка­бат­лый иде ул. Әм­ма ме­нә хә­зер мин уй­лыйм – ул үзе дә зур роль баш­кар­ган, без­нең га­и­лә­нең «тыш­кы эш­ләр ми­нист­ры» бул­ган икән. 

Мин урам­да эш­сез йөр­гә­не­без­не хә­тер­лә­мим – без җәй буе бак­ча­да бә­рәң­ге, чө­ген­дер утый, яшел­чә­ләр­гә су си­бә идек. Әни эш­не әзер­ләп ке­нә то­ра иде. Ка­ни­кул­да бе­рәр ай­га авыл­га кай­та­рып ку­я­лар. Без­нең әти ту­мы­шы бе­лән Аз­на­кай, әни Ле­ни­но­горс­к ра­йо­нын­нан, без күб­рәк Ле­ни­но­горс­ки­ның Тү­бән Чыр­шы­лы авы­лы­на кай­тып йөр­дек. Га­и­лә­дә ике ба­ла үс­тек. Абый­ның укуы ми­не­ке­нә ка­ра­ган­да «йом­шаг­рак» иде. Әти­нең мәк­тәп­тән, ата-ана­лар җы­е­лы­шын­нан кай­ту­ын абый өч кат три­ко ки­еп кө­теп то­ра иде – без­нең әти  күп сөй­лә­шеп тор­мый, тәр­тип бо­за­быз, йә уку­га игъ­ти­бар­ны ки­ме­тә­без икән, ка­еш әзер... Мин мәк­тәп­не тә­мам­ла­гач та, әти: «Инс­ти­тут­ка ке­рә ал­ма­саң, улым, мин си­не үзем «по бла­ту» бер җир­гә ур­наш­ты­рам», – дип ки­сә­теп куй­ды. Ар­ми­я­гә, дип әй­түе иде. Кыс­ка­сы, без әти­дән чып-чын ир-ат тәр­би­я­се кү­реп үс­тек. 

Әти­е­без ин­де мәр­хүм, әни­е­без әле, Ал­ла­га шө­кер, исән-имин. 17нче де­кабрь­дә 80 яшен бил­ге­ләп үт­тек.

Ә ба­ла­чак шук­лык­ла­ры, чын­нан да, еш ис­кә тө­шә. Ма­лай­лар бе­лән урам­да яңа ел уен­чык­ла­ры – шарт­лат­кыч­лар бе­лән ша­я­рып йөр­гән чак­лар, егет бу­лып кил­гән­дә, әти­гә әй­теп тор­мый­ча, аның ма­ши­на­сын­да (ул ва­кыт­та әле «За­по­ро­жец»), йә бул­ма­са мо­то­цик­лын­да җил­де­реп  ки­лү­ләр... – ни­ләр ге­нә бул­ма­ган. Ба­ла­чак дус­ла­ры бе­лән кү­реш­кән­дә, шул чак­лар­ны ис­кә алып кө­ле­шә­без.  

– Ул ел­лар­да ма­лай­лар кос­мо­навт бу­лыр­га хы­ял­ла­на иде бит... Сез­дә дә бул­ды­мы ан­дый хы­ял?

– Ми­нем «во­ен­ный», хәр­би ке­ше бу­ла­сым ки­лә иде. Очу­чы­лар әзер­ли тор­ган учи­ли­ще­га ке­рер­гә әзер­лән­дем. Тик ме­ди­ци­на тик­ше­рү­ен уза ал­ма­дым. Чөн­ки ма­лай­лар бе­лән кө­рәш­кән­дә, бо­рын­ны им­гәт­кән идем. Ле­нинг­рад ур­ман тех­ник ака­де­ми­я­сен­дә ин­же­нер-ме­ха­ник бел­геч­ле­ге ал­дым. Шун­да ук хәр­би ка­фед­ра­да да укы­дым, лей­те­нант по­гон­на­ры та­гып чык­тым. Ба­ла­чак хы­я­лым күп­ме­дер дә­рә­җә­дә тор­мыш­ка аш­ты ди­сәм дә ярый – Бө­гел­мә ра­йо­ны бе­лән җи­тәк­че­лек ит­кән­дә, бер пред-

п­ри­я­тие ба­за­сын­да, хәр­би уку­лар оеш­тыр­дык. Зур масш­таб­та, мең­гә якын ке­ше җы­еп... Бү­ген мин за­пас­та­гы пол­ков­ник. 

Бө­гел­мә – нык­лы тра­ди­ци­я­лә­ре, үзен­чә­лек­ле куль­ту­ра­сы  бул­ган шә­һәр. Кай­чан­дыр бө­тен Со­вет­лар Со­ю­зын­нан иң ях­шы нефть­че­ләр­не җый­ган шә­һәр ул. Ан­да мә­га­риф зур үсеш ал­ган, тәҗ­ри­бә­ле, ях­шы әзер­лек­ле, көч­ле укы­ту­чы­лар туп­лан­ган. Бө­гел­мә мәк­тәп­лә­рен тә­мам­лау­чы­лар элек­тән Ка­зан­га тү­гел, Мәс­кәү­гә йә Пе­тер­бург­ка, ан­да да иң аб­руй­лы уку йорт­ла­ры­на укыр­га ке­рә­ләр иде. 

Мин шу­лай ук иң ях­шы мәк­тәп­ләр­нең бер­сен­дә – 2нче сан­лы мәк­тәп­тә укы­дым. Тор­мыш­та иреш­кән уңыш­ла­рым өчен бе­рен­че укы­ту­чым Ев­ге­ния Ку­ли­ко­ва­га, ма­те­ма­ти­ка укы­ту­чы­сы Са­җи­дә Аб­дул­лов­на За­һи­дул­ли­на­га (ул Ле­нин ор­ден­лы укы­ту­чы иде), фи­зи­ка укы­ту­чы­сы Алек­сандр Алек­санд­ро­вич Игорь­ков­ка (Рос­си­я­нең ат­ка­зан­ган укы­ту­чы­сы) һәм, әл­бәт­тә, баш­ка укы­ту­чы­лар­га да рәх­мәт­ле­мен. Бе­рен­че укы­ту­чым ин­де мәр­хү­мә, исән ва­кыт­та мин аның хә­лен бе­ле­шеп тор­дым, кул­дан кил­гән­чә яр­дәм итә ал­дым. Ме­нә шул бү­ген кү­ңел­гә күп­ме­дер ты­ныч­лык би­рә. 

– Сез җи­тәк­че­лек ит­кән чор­да Бө­гел­мә­дә мәк­тәп­ләр­гә, го­му­мән, яшь бу­ын­га игъ­ти­бар зур бул­ды. Чал­лы да үз тра­ди­ци­я­лә­ре, яшь­ләр­чә имид­жы бул­ган шә­һәр. Без­дә яшь­ләр­дә­ге ак­тив­лык­ны үс­те­рү­гә, сә­ләт­ле ба­ла­лар­га, яшүс­мер­ләр­гә ад­рес­лы яр­дәм күр­сә­тү­гә, кос­тюм­нар тек­те­рү, дә­рә­җә­ле фес­ти­валь­ләр­гә җи­бә­рү­гә зур игъ­ти­бар би­ре­лә. Чал­лы спорт­ны, ае­рым ал­ган­да ве­ло­си­пед­ны про­па­ган­да­лау­чы шә­һәр бу­ла­рак та рес­пуб­ли­ка­га бил­ге­ле...    

– Бе­лә­сез­ме, Чал­лы бе­лән җи­тәк­че­лек итәр­гә ми­ңа бе­рен­че мәр­тә­бә 1999 ел­да, (шә­һәр ха­ки­ме Раф­гать Ал­тын­ба­ев бу ва­зый­фа­дан кит­кәч тә) тәкъ­дим бул­ган иде. Ми­нем ул чак­та Бө­гел­мә­дән ки­тә­сем кил­мә­де. Гәр­чә, Чал­лы ми­не ул ва­кыт­та да җә­леп итә иде. Бу чын­нан да үзен­чә­лек­ле шә­һәр, КА­МАЗ тө­зе­ле­ше бе­лән бер­гә бик күп көч­ле  шә­хес­ләр­не туп­ла­ган шә­һәр. Чал­лы­да эш­ләү кы­зык­лы, әм­ма шул ук ва­кыт­та, әл­бәт­тә, җи­ңел тү­гел. 

Шә­һәр баш­лы­гы бу­ла­рак, мин үз ал­ды­ма, бе­рен­че чи­рат­та, ху­җа­лык эш­лә­рен, ха­лык­ны бор­чы­ган иң ак­ту­аль проб­ле­ма­лар­ны хәл итү мак­са­тын ку­ям. Чал­лы­да тәр­бия, мә­га­риф, мә­дә­ни­ят, спорт ке­бек тар­мак­лар­да эш­нең ни­чек то­ру­ын, нин­ди мәсь­ә­лә­ләр­нең көнү­зәк бу­лу­ын аң­лап бе­те­рер өчен ми­ңа әле бер­ни­ка­дәр ва­кыт ки­рәк. 

Спорт, ди­гән­нән, мин үзем дә спорт­чы, Та­тарс­тан­да авыр ат­ле­ти­ка бу­ен­ча Фе­де­ра­ция Пре­зи­ден­ты бу­лып тор­дым. Ве­ло­си­пед­ны про­па­ган­да­лау мәсь­ә­лә­се­нә кил­сәк – мин үзем бер­ка­дәр баш­ка­рак фи­кер­дә. Ве­ло­си­пед та­би­гать шарт­ла­ры җы­лы­рак бул­ган ил­ләр­дә киң кул­ла­ныш та­бар­га мөм­кин. Ә без­дә, үзе­гез бе­лә­сез, ул бер­ни­чек тә транс­порт ча­ра­сын алыш­ты­ра ал­мый... 

– Сез бү­ген әти ге­нә тү­гел, ба­бай да, кы­зы­гыз, улы­гыз һәм оны­гы­гыз бар. Ба­ла­лар тәр­би­я­лә­гән­дә, нин­ди прин­цип­лар­га өс­тен­лек би­рер­гә ки­рәк, дип са­ный­сыз?

– Дө­ре­сен әй­тим, ба­ла­лар үс­кән­дә, мин тәр­бия эше­нә ар­тык зур игъ­ти­бар би­рә ал­ма­дым. Ир­түк эш­кә чы­гып ки­тәр­гә ту­ры ки­лә, бу ва­кыт­та алар әле йок­лап ка­ла, мин эш­тән кайт­кан­да (эшем авыл ху­җа­лы­гы бе­лән дә бәй­ле иде, ва­кыт бе­лән бик чик­ләп бул­мый тор­ган тар­мак) ба­ла­лар ин­де ятып йок­ла­ган бу­ла иде. Як­шәм­бе көн­не төш­тән соң өй­дә бу­лу мөм­кин­ле­ге та­бы­ла икән, шу­ңа да сө­е­нә­сең. Ал­ла­га шө­кер, ба­ла­ла­ры­быз тәр­тип­ле бу­лып үс­те­ләр. Хә­зер ша­яр­тып: «Бу ми­нем хез­мәт» дип сөй­лән­гән бул­сам да, ба­ла­лар­ны, бил­ге­ле, ха­ты­ным Ро­за­лия тәр­би­я­лә­де. Ул ми­не ба­ла­лар­га һәр­ва­кыт үр­нәк итеп күр­сәт­кән­дер, дип уй­лыйм. Бу да бит бик нә­ти­җә­ле тәр­бия алы­мы.

– На­ил Гам­бә­ро­вич, га­зе­та уку­чы­ла­ры­быз ки­лә­чәк­тә һич­шик­сез аб­руй­лы һө­нәр алу һәм уңыш­лы шә­хес бу­лу ту­рын­да хы­ял­ла­на­дыр. Мо­ңа ире­шү өчен нәр­сә­гә игъ­ти­бар итәр­гә ки­рәк? Без­нең ма­лай­лар­га-кыз­лар­га те­ләк­лә­ре­гез?   

– «Кө­меш кың­гы­рау» га­зе­та­сы уку­чы­ла­ры­на мин мак­сат­чан, тын­гы­сыз, ак­тив тор­мыш те­лим.  Уку ту­рын­да да оныт­ма­гыз, җә­мә­гать эш­лә­рен дә игъ­ти­бар­сыз кал­дыр­ма­гыз. Те­ге йә бу өл­кә­дә сә­лә­те­гез бар икән, үзе­гез­не, һич­шик­сез, сы­нап ка­ра­гыз. Мәк­тәп пар­та­сын­нан ук үз имид­жы­гыз­ны бул­ды­ру өс­тен­дә эш­лә­гез. Имидж ул хезмәт карь­е­ра­гызның бе­рен­че бас­кы­чы.