Η Ρωσία επιστρέφει στη βενζίνη της δεκαετίας του ’90 για να αντιμετωπίσει την ενεργειακή ασφυξία
Σε μια απόφαση που αποκαλύπτει το μέγεθος της πίεσης που δέχεται η ρωσική ενεργειακή υποδομή, η κυβέρνηση του Μιχαήλ Μισούστιν επέτρεψε ξανά την παραγωγή, εισαγωγή και εμπορία βενζίνης χαμηλότερων περιβαλλοντικών προδιαγραφών. Καύσιμα των κατηγοριών Euro 2, Euro 3 και Euro 4, τα οποία είχαν σταδιακά αποσυρθεί στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της ρωσικής αγοράς, μπορούν πλέον να επιστρέψουν στα πρατήρια μέχρι την 1η Ιουλίου 2027.
Η απόφαση αποτελεί μία ακόμη έκτακτη παρέμβαση της Μόσχας στην προσπάθειά της να περιορίσει την οξυνόμενη έλλειψη βενζίνης και ντίζελ. Οι συνεχείς ουκρανικές επιθέσεις με drones έχουν θέσει εκτός λειτουργίας ή έχουν αναγκάσει σε προσωρινή διακοπή εργασιών αρκετά ρωσικά διυλιστήρια, περιορίζοντας την παραγωγή πετρελαϊκών προϊόντων σε μια περίοδο αυξημένης θερινής ζήτησης.
Η Ρωσία παραμένει μία από τις μεγαλύτερες πετρελαιοπαραγωγούς χώρες στον κόσμο. Το πρόβλημα, όμως, δεν εντοπίζεται τόσο στην εξόρυξη αργού πετρελαίου όσο στη δυνατότητα μετατροπής του σε βενζίνη, ντίζελ και άλλα προϊόντα έτοιμα προς κατανάλωση. Μια χώρα μπορεί να διαθέτει τεράστια αποθέματα αργού και ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει ελλείψεις στα πρατήρια, εάν οι μονάδες διύλισης, τα δίκτυα μεταφοράς και οι αποθήκες της υποστούν σοβαρές διαταραχές.
Τι σημαίνει η επιστροφή στο Euro 2
Οι ονομασίες Euro 2, Euro 3 και Euro 4 παραπέμπουν στις παλαιότερες ευρωπαϊκές περιβαλλοντικές προδιαγραφές για οχήματα και καύσιμα. Στη ρωσική νομοθεσία αντιστοιχούν στις οικολογικές κλάσεις K2, K3 και K4. Το Euro 2 καθιερώθηκε στην Ευρώπη για τα νέα επιβατικά αυτοκίνητα το 1996 και αντικαταστάθηκε από το Euro 3 το 2000. Η Ρωσία απαγόρευσε την κυκλοφορία βενζίνης Euro 2 το 2013 και ολοκλήρωσε τη μετάβαση στο καθαρότερο Euro 5 το 2016.
Η βασικότερη διαφορά αφορά την περιεκτικότητα σε θείο και άλλους ρύπους. Στα σύγχρονα καύσιμα Euro 5 η περιεκτικότητα σε θείο περιορίζεται περίπου στα 10 χιλιοστόγραμμα ανά κιλό. Η βενζίνη Euro 3 μπορεί να φτάνει τα 150 χιλιοστόγραμμα, δηλαδή 15 φορές περισσότερο, ενώ στην κατηγορία Euro 2 το επιτρεπόμενο όριο μπορεί να είναι ακόμη και 50 φορές υψηλότερο από εκείνο του Euro 5.
Για τις ρωσικές αρχές, το πλεονέκτημα είναι ότι τα χαμηλότερων προδιαγραφών καύσιμα απαιτούν λιγότερο σύνθετη επεξεργασία. Μπορούν να παραχθούν από περισσότερες εγκαταστάσεις, με μικρότερη ανάγκη για προηγμένες μονάδες αποθείωσης και καθαρισμού, ορισμένες από τις οποίες έχουν υποστεί ζημιές ή δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν ανταλλακτικά λόγω των δυτικών κυρώσεων. Το τίμημα είναι μεγαλύτερη ατμοσφαιρική ρύπανση και πιθανές επιπτώσεις στα σύγχρονα οχήματα.
Κίνδυνοι για σύγχρονους κινητήρες
Η χρήση καυσίμου χαμηλότερης περιβαλλοντικής κλάσης δεν σημαίνει ότι κάθε αυτοκίνητο θα υποστεί αυτομάτως βλάβη. Η συμβατότητα εξαρτάται από τη σύνθεση του καυσίμου, τον αριθμό οκτανίων, τον τύπο του κινητήρα και το σύστημα ελέγχου των εκπομπών. Η αυξημένη παρουσία θείου, ωστόσο, μπορεί να επιβαρύνει τους καταλυτικούς μετατροπείς, τα φίλτρα μικροσωματιδίων και τους αισθητήρες που χρησιμοποιούνται στα σύγχρονα αυτοκίνητα. Με την πάροδο του χρόνου ενδέχεται να μειώσει την αποτελεσματικότητά τους, να αυξήσει τις επικαθίσεις και να επιταχύνει τη φθορά εξαρτημάτων.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η χρήση καυσίμων υποβαθμισμένων προδιαγραφών σε σύγχρονα εισαγόμενα οχήματα, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για να λειτουργούν με καύσιμα χαμηλής περιεκτικότητας σε θείο. Αντίστοιχοι κίνδυνοι υπάρχουν για αγροτικά μηχανήματα με προηγμένα συστήματα ψεκασμού και ελέγχου ρύπων.
Η γεωργία αποτελεί κρίσιμο μέτωπο για τη Μόσχα, καθώς η ενεργειακή κρίση συμπίπτει με την περίοδο αυξημένης κατανάλωσης καυσίμων για τη συγκομιδή και τη μεταφορά των προϊόντων. Έλλειψη ντίζελ ή επαναλαμβανόμενες βλάβες σε αγροτικά μηχανήματα θα μπορούσαν να επηρεάσουν την παραγωγή τροφίμων και τις εξαγωγές σιτηρών.
Για να περιοριστεί η σύγχυση, τα πρατήρια θα είναι υποχρεωμένα να αναγράφουν με σαφήνεια την περιβαλλοντική κατηγορία της βενζίνης που πωλούν. Σύμφωνα με το υπουργείο Ενέργειας, οι οδηγοί θα μπορούν έτσι να επιλέγουν μεταξύ Euro 2, Euro 3, Euro 4 και Euro 5. Η δυνατότητα επιλογής, βέβαια, έχει περιορισμένη σημασία στις περιοχές όπου οι καταναλωτές περιμένουν επί ώρες και αγοράζουν όποιο καύσιμο είναι διαθέσιμο.
Τα drones χτυπούν την καρδιά της οικονομίας
Η Ουκρανία έχει μετατρέψει τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη μεγάλου βεληνεκούς σε βασικό εργαλείο της στρατηγικής της. Αντί να περιορίζει τις επιχειρήσεις της στη γραμμή του μετώπου, επιδιώκει να πλήξει στο εσωτερικό της Ρωσίας τις υποδομές που χρηματοδοτούν και τροφοδοτούν τον πόλεμο.
Διυλιστήρια, πετρελαϊκές αποθήκες, αντλιοστάσια και εξαγωγικοί τερματικοί σταθμοί έχουν βρεθεί στο στόχαστρο. Το Κίεβο υποστηρίζει ότι οι εγκαταστάσεις αυτές συνδέονται άμεσα με τον ανεφοδιασμό των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων και με τα έσοδα που χρηματοδοτούν την πολεμική προσπάθεια.
Οι επιθέσεις έχουν διπλό αποτέλεσμα. Περιορίζουν τα διαθέσιμα προϊόντα για την εσωτερική αγορά και ταυτόχρονα υπονομεύουν την εξαγωγική ικανότητα της Ρωσίας. Η επισκευή ενός διυλιστηρίου μπορεί να απαιτεί εξειδικευμένο εξοπλισμό δυτικής κατασκευής, η προμήθεια του οποίου έχει γίνει δυσκολότερη και ακριβότερη εξαιτίας των κυρώσεων.
Ο αντιπρόεδρος της ρωσικής κυβέρνησης Αλεξάντρ Νόβακ αναγνώρισε τον Ιούλιο ότι οι ουκρανικές επιθέσεις είχαν προκαλέσει ελλείψεις. Η κυβέρνηση απαγόρευσε προσωρινά τις εξαγωγές βενζίνης και ντίζελ, προκειμένου να διοχετεύσει μεγαλύτερες ποσότητες στην εγχώρια αγορά. Παράλληλα, ανέβαλε προγραμματισμένες εργασίες συντήρησης σε μονάδες διύλισης και έδωσε εντολή στις πετρελαϊκές εταιρείες να αυξήσουν τις παραδόσεις στις περισσότερο ευάλωτες περιφέρειες.
Εισαγωγές καυσίμων από μία πετρελαϊκή υπερδύναμη
Η Μόσχα αναγκάστηκε να ενεργοποιήσει ένα σύνολο μέτρων που θα έμοιαζαν αδιανόητα για μία από τις κορυφαίες εξαγωγικές δυνάμεις πετρελαίου. Εκτός από την απαγόρευση εξαγωγών, ξεκίνησε εισαγωγές πετρελαϊκών προϊόντων και εξέτασε φορολογικά κίνητρα για να καταστήσει οικονομικά βιώσιμη την προμήθεια καυσίμων από το εξωτερικό.
Ο Νόβακ ανακοίνωσε στις αρχές Ιουλίου ότι η Ρωσία θα αύξανε την προσφορά και μέσω εισαγωγών, καθώς και με την παραγωγή καυσίμων χαμηλότερης περιβαλλοντικής κλάσης. Προηγουμένως η Μόσχα είχε στραφεί σε γειτονικές χώρες, μεταξύ των οποίων το Καζακστάν, για την κάλυψη περιφερειακών αναγκών.
Η κυβέρνηση απέδωσε μέρος της πίεσης σε αγορές πανικού, οι οποίες αύξησαν προσωρινά τη ζήτηση κατά 20% έως 30%. Ακόμη και εάν ο ισχυρισμός αυτός ισχύει για ορισμένες περιοχές, δεν αναιρεί τις δομικές δυσκολίες: αρκετά διυλιστήρια λειτουργούν με μειωμένη δυναμικότητα, οι μεταφορές έχουν απορρυθμιστεί και οι τιμές αυξάνονται.
Τον Ιούνιο, η ρωσική Βουλή ενέκρινε φορολογικές αλλαγές για την αντιμετώπιση της κρίσης. Μεταξύ άλλων, διευκολύνθηκε η χρήση χαμηλότερων ποιοτικών μιγμάτων, η εισαγωγή προϊόντων και η αναβολή ορισμένων έργων εκσυγχρονισμού των διυλιστηρίων χωρίς την απώλεια των αντίστοιχων φορολογικών πλεονεκτημάτων.
Από την ενεργειακή κρίση στον πληθωρισμό
Η έλλειψη καυσίμων δεν αφορά μόνο τους οδηγούς που περιμένουν στα πρατήρια. Το κόστος της βενζίνης και του ντίζελ μεταφέρεται στις μεταφορές, στη γεωργία, στη βιομηχανία, στις κατασκευές και τελικά στις τιμές των καταναλωτικών προϊόντων. Όταν αυξάνεται το κόστος μεταφοράς των τροφίμων, των πρώτων υλών και των εμπορευμάτων, ενισχύεται ο πληθωρισμός. Την ίδια στιγμή, η περιορισμένη διαθεσιμότητα καυσίμων μειώνει την παραγωγική δραστηριότητα. Ο συνδυασμός υψηλότερων τιμών και ασθενέστερης οικονομικής ανάπτυξης δημιουργεί ένα κλασικό στασιμοπληθωριστικό σοκ.
Η κατάσταση επιβαρύνει και τα δημόσια οικονομικά. Η Ρωσία χρειάζεται τα έσοδα των πετρελαϊκών εξαγωγών για τη χρηματοδότηση των κρατικών δαπανών και του πολέμου. Όταν περιορίζονται οι εξαγωγές για να προστατευθεί η εσωτερική αγορά ή όταν οι υποδομές παραγωγής και μεταφοράς τίθενται εκτός λειτουργίας, τα έσοδα μειώνονται. Παράλληλα, οι δυτικές κυρώσεις, το πλαφόν στην τιμή του ρωσικού πετρελαίου και τα μέτρα κατά του λεγόμενου «σκιώδους στόλου» αυξάνουν το κόστος των συναλλαγών και περιορίζουν τα περιθώρια κέρδους.
Η πολιτική σημασία της βενζίνης
Η επιστροφή στα καύσιμα Euro 2 δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ότι η ρωσική οικονομία βρίσκεται μπροστά σε άμεση κατάρρευση. Είναι, όμως, μια σαφής υποχώρηση από τους περιβαλλοντικούς και τεχνολογικούς στόχους που η ίδια η Μόσχα είχε θέσει πριν από μία δεκαετία.
Κυρίως, αποκαλύπτει ότι ο πόλεμος επηρεάζει πλέον άμεσα την καθημερινότητα των πολιτών. Οι ελλείψεις και οι ουρές στα πρατήρια είναι περισσότερο ορατές από τους σύνθετους δείκτες του ΑΕΠ ή του κρατικού προϋπολογισμού. Ο πολίτης μπορεί να αγνοήσει για ένα διάστημα τις απώλειες ενός διυλιστηρίου εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Δυσκολεύεται όμως να αγνοήσει ένα άδειο πρατήριο ή μια απότομη αύξηση της τιμής της βενζίνης.
Η επιλογή της ρωσικής κυβέρνησης είναι, επομένως, πρωτίστως αμυντική: προτιμά περισσότερο ρυπογόνα καύσιμα και πιθανή επιβάρυνση των οχημάτων από τον κίνδυνο να μείνουν χωρίς βενζίνη κρίσιμοι τομείς της οικονομίας.
Η Ρωσία δεν επέστρεψε ακόμη οικονομικά στη δεκαετία του 1990. Η ανάγκη, όμως, να επαναφέρει καύσιμα εκείνης της εποχής δείχνει πόσο βαθιά έχουν εισχωρήσει οι συνέπειες του πολέμου στην παραγωγική και κοινωνική της πραγματικότητα.