Кем син? Нәселең кем синең?

Ба­ла­лар, сез нә­сел-нә­сә­бе­гез ту­рын­да бе­лә­сез­ме? Кар­дәш-ыру ди­гән­не ни­чек аң­лый­сыз?
Ба­ла­лар­дан, яшь­ләр­дән еш кы­на:
– Бу ке­ше без­гә кем бу­ла соң? Ул без­нең ту­ган­мы­ни? – ке­бег­рәк со­рау­лар ише­тер­гә ту­ры ки­лә. Яки үз­лә­ре­нә:
– Без­нең ту­ган ди­сең дә, ни­чек ту­ган тия соң ул си­ңа? – ди­сәң, әй, дво­ю­род­ный, тро­ю­род­ный­мы шун­да, дип, рус­ча­ла­тып кы­на җа­вап би­рә­ләр.
– Дво­ю­род­ный, тро­ю­род­ный ди­гән­не ни­чек аң­лый­сың? – дип кы­зык­сын­саң, ап­ты­рат­ма әле, ди­гән­дәй, кул сел­тәп ки­теп ба­ра­лар.
Нә­сел-нә­сәп (га­рәп те­лен­нән алын­ган) бер-бер­се­нә якын пар­лы сүз, әм­ма бө­тен­ләй үк бер­дәй бул­ма­ган ике тө­шен­чә­не бел­де­рә. Нә­сел – кан кар­дәш­лә­рен­нән бе­рәү бул­са, нә­сәп – ни­ках, ко­да­лык мө­нә­сә­бәт­лә­рен­дә тор­ган ке­ше­ләр бу­ла.
Ту­ган те­ле­без нә­сел-нә­сәп ата­ма­ла­ры­на иң бай тел­ләр­нең бер­се. Та­тар те­лен­дә 400гә якын шун­дый сүз-тер­мин бар­лы­гы бил­ге­ле икән. Бү­ген­ге яшь бу­ын бу ту­ры­да бе­лә­ме? Бел­сә дә, бер­ни­чә тө­рен ге­нә бе­лә­дер. Мә­сә­лән, ата-ана, әби-ба­бай, онык, җиз­ни (җиз­нәй), апа, абый, ерак әби, ерак ба­бай, эне, се­ңел һ.б.
Юга­ры­да тел­гә алын­ган дво­ю­род­ный, тро­ю­род­ный ата­ма­ла­ры та­тар те­лен­дә ме­нә бо­лай бу­ла:
1. Бер ата-ана ба­ла­ла­ры (ул, кыз) бер-бер­се­нә ка­ра­та ту­ган­нар бу­ла.
2. Ту­ган­нар­ның ба­ла­ла­ры бер-бер­се­нә (дво­ю­род­ный) ту­дык (ир за­ты), ту­ды­ка (ха­тын-кыз).
3. Бер ата-ана­дан соң өчен­че бу­ын вә­кил­лә­ре бер-бер­се­нә ту­ма (ир), ту­ма­ча (кыз ту­ган) дип әй­тә­ләр.
4. Дүр­тен­че бу­ын то­ра ят, то­ра­чы бу­ла­лар. Ир-егет тар­ма­гын­нан то­ра-ят­лар­ның бер-бер­се­нә кыз би­рер­гә, кыз алыр­га хак­ла­ры бар.
5. Би­шен­че бу­ын туа ят, мон­нан ары җи­де ят дип ата­ла.
400 сүз­не тик­ше­рә кит­сәк яз­ма­быз бик озын­га су­зы­лыр, шу­ңа кү­рә нә­сел-нә­сәп­не бел­де­рү­че бер­ни­чә сүз­гә тук­та­лып ки­тәр­без. Сүз­не ата-ана­дан баш­лыйк.
Ата ке­ше – ир ке­ше, го­мум­төр­ки эр сү­зе сү­зен­нән. Ул «ге­рой», «ба­тыр», «киң кү­ңел­ле» ди­гән сүз.
Ана сү­зе го­мум­төр­ки ха­рак­тер­да бул­са да, кар­дәш тел­ләр­нең бар­сын­да да бар, дип әй­теп бул­мый. Мә­сә­лән, та­тар те­ле­нә иң якын тел­ләр­нең бер­се – баш­корт­лар­да әсә (мон­гол­ча әчә, әҗә, эҗе). Та­тар те­лен­дә Ана сү­зе­нең ана­кай, анай, әнәй, әни, ән­кәй, инәй, инә­кәй һ.б. төр­лә­ре еш оч­рый. Мөс­лим ра­йо­ны­ның төнь­як-көн­чы­гыш, көн­чы­гы­шы­на ур­наш­кан авыл­лар­да, шу­лай ук Ак­та­ныш як­ла­рын­да инә­кәй, инә­ки дип әй­тү еш оч­рый.
Әти­нең, әни­нең ата-ана­сы ба­ла­лар­га әби, ба­бай бу­ла. Без­нең Мөс­лим ра­йо­ны­ның көн­чы­гы­шы­на ур­наш­кан авыл­лар­да сөй­ләм йом­шаг­рак. Баш­кортс­тан та­тар­ла­ры­ның сөй­лә­ме­нә хас үзен­чә­лек­ләр үзен сиз­де­рә мон­да. Тат. Бү­ләр, Урәз­мәт, Әмә­кәй, Ба­ек, Ка­ра­ма­лы як­ла­рын­да әби-ба­бай­ны шун­дый ма­тур итеп әб­кәй, баб­кай дип әй­тә­ләр. Мөс­лим­гә якын­ла­ша бар­ган са­ен, тел ка­ты­лан­ган ке­бек. Бу як­та әти-әни (әт­кәй-ән­кәй), әби-ба­бай ки­тә. Әни­нең ата-ана­сын ерак әби, ерак ба­бай дип атый­лар. Әби-ба­бай­га дәү әни, дәү әти дип дә­шү без­нең як­лар­га ке­реп ке­нә ки­лә. Лә­кин соң­гы ел­лар­да шә­һәр ба­ла­ла­ры те­лен­дә да­ва­ни, да­ва­ти, хәт­та ди­ва­ни (ди­ва­на­га да ерак кал­ма­ган), «а­ти­ка ба­бай», «а­ти­ка ани», «а­ти­ка эби» ке­бек «я­ңа ата­ма­лар» ак­тив­лаш­ты. Әле кай­бер­лә­ре ба­бу­ля, ба (әби, имеш), де­ду­ля дип тә җи­бә­рә. Саф та­тар­ча яң­гы­ра­ган, ко­лак­ка ятыш­лы әб­кәй, ба­ба­кай, әби­ем, ба­ба­ем ке­бек сүз­ләр­гә җи­тә­ме соң ин­де!
Без үс­кән чор­лар­да (уз­ган га­сыр­ның алт­мы­шын­чы ел­ла­ры), әле ан­нан да ал­да­рак дү­рә­нәй, дү­рә­тәй (зур әни, зур әти) ди­гән сүз бар иде. Мин­зә­лә тө­бә­ге­нә хас «з» ава­зын «д»­лаш­ты­ру нә­ти­җә­сен­дә бу ике сүз әнә шун­дый үз­гә­реш ки­чер­гән. Әти­нең олы абый­сы һәм аның ха­ты­нын шу­лай дип ата­ган­нар. Га­и­лә­дә 3-4 ма­лай бул­са да, ба­ры тик яше бу­ен­ча иң зу­ры­сы­на ка­ра­та гы­на кул­ла­ныл­ган бу сүз. Ди­мәк, дү­рә­тәй, дү­рә­нәй ти­ту­лы ту­ган­нар­ның бер­се­нә ге­нә – иң өл­кә­не­нә ге­нә би­рел­гән. Хә­зер бу сүз­не өл­кән яшь­тә­ге­ләр те­лен­дә ге­нә ише­тер­гә мөм­кин. Бик ма­тур, мәгъ­нә­ле сүз, югый­сә.
Баш­кортс­тан та­тар­ла­ры те­лен­дә әби-ба­бай сү­зе уры­ны­на нә­нәй, кар­тый, кар­тә­ти дип атау киң та­рал­ган.
Без­нең Мөс­лим тө­бә­ге­нә (го­му­мән, Көн­чы­гыш ре­ги­он­га) хас ди­а­лек­таль (җир­ле) апай, апа­ем сү­зе бар. Ул без­дә үзең­нән кеч­ке­нә­ләр­гә эн­дә­шү сү­зе.
– Син аны, апай, бо­лай­рак эш­ләп ка­ра әле.
– Апа­ем, си­ңа шә­һәр­дән нәр­сә алып кай­тыйм?
Бу сүз­нең апа сү­зе­нә бер­нин­ди мө­нә­сә­бә­те дә юк икән. Бо­рын­гы за­ман­нар­да бо­лай дип ма­лай­лар­га эн­дәш­кән­нәр. Ул «ал­пай» (алып-ба­тыр, ба­һа­дир), «ал­па­ем» – ба­тыр­ка­ем, үс­кә­нем сү­зен­нән ки­лә икән. То­ра-ба­ра үзең­нән ке­че кыз ба­ла­лар­га ка­ра­та да әй­те­лә баш­ла­ган. Бу ту­ры­да Баш­кортс­тан­да яшәү­че тел га­ли­ме Риф­гать Әх­мәт­җа­нов­ның бер яз­ма­сын та­бып укы­гач, үзе­мә зур бер ачыш яса­ган ке­бек бул­дым.
Ка­зан, Ар­ча ягын­да бу сүз олы яшь­тә­ге ха­тын-кыз­га ка­ра­та апа мәгъ­нә­сен­дә кул­ла­ны­ла (Га­зи­зә апай, Хә­ди­чә апай). Без­нең апай, апа­ем дип үзең­нән ке­че­ләр­не ата­ган­га алар га­җәп­лә­нә.
Апа сү­зе күб­рәк оч­рак­та ур­та яшь­ләр­дә­ге, хөр­мәт­ле ха­ным­га эн­дә­шү сү­зе бу­лып (бу мәгъ­нә кар­дәш­лек­кә ка­ра­мый) кул­ла­ны­ла. Үз апаң мәгъ­нә­сен­дә ту­та, тү­тәй, түт­кәй, абыс­тай һәм баш­ка сүз­ләр ки­лә. Әл­бәт­тә, хә­зер­ге яшь бу­ын бу сүз­ләр­не кул­ла­ну ягын­да бул­мас, «ке­ше кө­лү­дән» кур­кыр­лар.
Ба­ла­лар, сез ки­лә­чәк­тә зур үсә­се ке­ше­ләр. Егет тә, кыз да бу­лыр­сыз, кә­ләш, ки­лен-кияү, әти-әни дә бу­лыр­сыз. Шу­ңа кү­рә ме­нә бу ата­ма­лар­ны ал­дан бе­леп то­ру бе­ре­гез­гә дә ко­ма­чау ит­мәс.
Өй­лә­нә­се егет­ләр ал­га та­ба кә­ләш (ярә­шел­гән кыз), би­кәч (яңа төш­кән ки­лен), ха­тын (хан­ның җе­фе­те, хан­би­кә), ха­ты­ны­ның әти-әни­се, кай­на­тай-кай­на­на (әм­ма без­дә әби-ба­бай дип атау га­дәт­кә кер­гән), ка­е­ниш, бал­дыз, ба­җа, ко­да, ко­да­гый, ко­да­ча ке­бек сүз­ләр­нең нәр­сә аң­лат­ка­нын бел­сен иде, һич бул­ма­са.
Бу­ла­чак ки­лен исә, ире­нең ата-ана­сы, ир ягы ту­ган-ту­ма­ча­сы ту­рын­да да бе­раз мәгъ­лү­мат­лы бул­сын. Ир­нең ата-ана­сы – кай­на­на-кай­на­та; би­а­на, би­а­та. Соң­гы­сы дө­рес­рәк ва­ри­ант. Чөн­ки бо­рын­гы га­дәт бу­ен­ча, ки­лен ягы – хан ягы, ә кияү ягы – би ягы дип ка­рал­ган. Би – эре ху­җа, җир-су, бай­лык ия­се, баш ке­ше. Би – ха­ты­ны өчен дә ху­җа, баш ке­ше. Шун­нан би­ем­нең ата­сы, би­ем­нең ана­сы ата­ма­сы ки­леп чык­кан. Ту­ры­дан-ту­ры эн­дәш­кән­дә ки­лен би­а­най­га – әни, ән­кәй, би­а­тай­га – әти, әт­кәй ди­яр­гә ти­еш.
Ир­нең абый­сы – би­а­га, апа­сы – би­кәм, эне­се (ки­лен­нән олы­рак бул­са) яна­гай – җа­на­гай, ке­че­рәк бул­са – ка­ен эне, би энем, сең­ле­се – ка­ен се­ңел, би се­ңел бу­ла.
Га­и­лә­дә­ге ир­ләр­нең ха­тын­на­ры бер-бе­ре­нә ки­лен­дәш бу­ла.
Элек та­тар га­и­лә­лә­рен­дә ма­тур апа, мул­ла аб­зый, мул­ла­ти, шә­керт абый, чи­бәр җиң­ги зур апа, ал­ма­па, чи­бәр апа һ.б. шун­дый ма­тур, мәгъ­нә­ле сүз­ләр кул­ла­ныл­ган. Ми­шәр хал­кын­да бу сак­лан­ган әле. Без­дә дә кай­бер га­и­лә­ләр­дә кул­ла­ны­ла тор­ган­дыр. Лә­кин ал­га та­ба бу тө­шен­чә­ләр­не кул­ла­на бе­лү­че­ләр бу­лыр­мы?
Мул­ла аб­зый, мул­лат­ти, шә­керт абый, абыз тү­ти, аб­зый сү­зе­нең ни­ге­зен­дә укы­мыш­лы­лык, бе­лем мәгъ­нә­се ята. Абыз – га­рәп­чә ха­физ – ят­тан сөй­ләү­че ша­гыйрь ди­гән­не аң­ла­та. Коръ­ән­не ят­тан бе­лү­че­ләр­не «Коръ­ән ха­физ» дип ата­ган­нар. Ал­га та­ба бу сүз ту­ган­лык тер­ми­ны бу­лып кит­кән. Та­тар хал­кы­ның күп га­сыр­лык тра­ди­ци­я­се бу­ен­ча, га­и­лә­дә ич­ма­сам бер ке­ше укыр­га, бе­лем алыр­га ти­еш бул­ган. Һәм га­дәт­тә га­и­лә­дә икен­че ба­ла­ны абыз­лык­ка хә­зер­лә­гән­нәр (чөн­ки бе­рен­че ба­ла әти-әни­лә­ре­нә эш­кә җи­гел­гән). Шу­лай итеп, абыз икен­че ба­ла­га ка­ра­та кул­ла­ныл­ган. Бе­рен­че ба­ла еш үлә тор­ган за­ман­нар­да абыз иң өл­кән ту­ган бу­лып ка­ла кил­гән. Шун­нан аб­зый – хөр­мәт­ле, укы­мыш­лы ир ке­ше, абыз ту­тай – абыс­тай – укы­мыш­лы ха­тын ата­ма­ла­ры ки­леп чык­кан.
Нә­сел-нә­сәп ата­ма­ла­рын­да те­ге яки бу чор­ның әх­ла­гы, ру­хи кыйм­мәт­лә­ре ачык ча­гы­лыш тап­кан. Хә­зер дә без алар­ны бе­леп һәм урын­лы кул­лан­сак, бу ата­ма­лар ке­ше­ләр ара­сын­да­гы мө­нә­сә­бәт­ләр­не би­зәп, ма­тур­лап то­рыр иде.