Қазақстанда ЖКО-дан кейін сақтандыру компаниясы төлемесе не істеп, қайда жүгіну керек: нұсқаулық
Жақында ғана ЖКО-дан кейін сақтандыру компаниясы төлемді кешіктірсе не істеу керектігін айтқан болатынбыз. Алайда жарияланымнан кейін Tengri Auto редакциясына бұдан да күрделі жағдайға тап болған оқырман хабарласты: жол апаты 2026 жылдың қаңтарында болған. Көліктің бампері зақымданып, оқиға орнына полиция қызметкерлері шақырылған, қажетті құжаттар ресімделіп, сақтандыру компаниясына тапсырылған.
Бірақ арада сегіз ай өтсе де, сақтандыру төлемі әлі түспеген. Зардап шеккен тарап сақтандыру омбудсманына жүгінген, ол дауды қарап, төлем сомасы бойынша шешім шығарған. Құжат сақтандырушыға да жіберілген, бірақ содан кейін де ақша аударылмаған.
Сол себепті Tengri Auto алдыңғы нұсқаулықты толықтырып, осындай жағдайға тап болған кез келген жүргізуші пайдалана алатын егжей-тегжейлі нұсқаулық дайындауды жөн көрді. Біз заңгер Абзал Қасымжановтан заң бойынша сақтандыру компаниясына төлем жасауға қанша уақыт берілетінін, мерзім бұзылған жағдайда не істеу керектігін және сақтандырушы процесті соза берсе, қайда жүгінуге болатынын түсіндіріп беруді сұрадық.
Сақтандыру компаниясына қанша уақыт беріледі?
Ең алдымен, сақтандыру компаниясының өтініш пен қажетті құжаттардың толық пакетін қашан алғанын анықтап алу қажет.
Абзал Қасымжановтың айтуынша, КҚИ АҚЖ бойынша қалыпты реттеу кезінде сақтандырушы заңда көзделген құжаттарды алған күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде төлем жасауға міндетті. Бұл "Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы" Заңның 26-бабының 1-тармағында көрсетілген..
Сондықтан мерзімді жай ғана апат болған күннен бастап есептеу дұрыс емес.
"Есептеу нүктесі ЖКО-ның болған күні немесе компания басшылығының төлемді ішкі мақұлдауы емес. Сақтандырушының тиісті өтініш пен қажетті құжаттарды алған күнін анықтау керек", - деп түсіндірді заңгер.
Міне, сондықтан жүргізуші үшін өтініштің көшірмесін, тапсырылған құжаттардың тізімдемесін және сақтандыру компаниясының оларды қашан алғаны туралы растаманы сақтап қою маңызды. Автокөлікті тексерудің өзі сақтандыру компаниясына құжаттардың толық пакеті тапсырылды дегенді білдірмейді.
15 жұмыс күні өтті, бірақ ақша жоқ. Не істеу керек?
Егер сақтандырушы құжаттардың толық пакетін алса, кешіктіруге ешқандай заңды негіз жоқ болса және белгіленген мерзім өтіп кетсе, төлемді жай ғана күтіп отырудың қажеті жоқ.
Абзал Қасымжанов келесі іс-қимыл алгоритмін ұсынады:
1-қадам. Істің бүкіл тарихын жинақтаңыз. Бір жерде ЖКО туралы құжаттар, сақтандыру компаниясына өтініш, құжаттардың тапсырылғанын растау, бағалау нәтижелері, сақтандыру компаниясымен хат алмасу және басқа да материалдар болуы тиіс.
2-қадам. Сақтандыру компаниясына жазбаша талап қойыңыз. Онда сақтандыру өтемін және мерзімін өткізіп алғаны үшін тұрақсыздық айыбын төлеуді талап ету қажет.
3-қадам. Егер дау төлем мөлшеріне қатысты болса немесе сақтандыру компаниясы төлеуден бас тартса, сақтандыру омбудсманына жүгініңіз.
4-қадам. Заң бұзушылықтар болған жағдайда, Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне (ҚНРДА) нақты шағым жолдаңыз.
5-қадам. Егер міндеттемелердің орындалуына қол жеткізе алмасаңыз, сотқа жүгініңіз. Сақтандыру компаниясының немесе реттеушінің кезекті жауабын шексіз күтудің қажеті жоқ.
Егер іс сақтандыру омбудсменіне дейін жетсе не болады?
Сақтандыру омбудсмені - клиенттер мен сақтандыру компаниялары арасындағы дауларды соттан тыс тәртіппен реттеуге көмектесетін тәуелсіз тұлға. Оған, мысалы, сақтандыру компаниясы төлемнен бас тартқанда, өтемақы мөлшерін азайтқанда немесе сақтандыру шарттары бойынша дау туындағанда жүгінуге болады.
Бұл жерде маңызды жайт бар. Егер сақтандыру омбудсмені дауды қарап, зардап шегуші қабылдаған шешім шығарса, ол сақтандыру компаниясы үшін міндетті болады.
"Мұндай шарт "Сақтандыру қызметі туралы" Заңның 90-бабының 3-тармағында тікелей белгіленген. Орындалу мерзімін омбудсменнің шешімінің өзінен қарау керек. Оны автоматты түрде өтінішті қараудың жаңа жалпы мерзімімен немесе компанияның "келісілгеннен кейін төлейміз" деген уәдесімен алмастыруға болмайды", - деп түсіндірді Абзал Қасымжанов.
Бұл ретте әңгіме тек залалды бағалау туралы есеп емес, дәл сақтандыру омбудсменінің шешімі туралы болып отырғанына көз жеткізу маңызды. Сондай-ақ зардап шегушінің бұл шешімді ресми түрде қабылдағанын және оның сақтандыру компаниясына жіберілгенін тексеру қажет.
Сақтандыру компаниясы омбудсменнің шешімін ескерусіз қалдырды
Егер шешімде белгіленген мерзім өтіп кетсе, ал сақтандыру компаниясы әлі де төлемесе, заңгер бұл туралы омбудсменге жазбаша хабарлауды ұсынады.
Бұл маңызды, өйткені сақтандырушы омбудсмен шешімін орындамаған жағдайда, ол үш жұмыс күнінен кешіктірмей уәкілетті органға бұзушылықты растайтын құжаттарды қоса бере отырып хабарлауға міндетті.
Бұл ретте жәбірленушінің өзіне дауды қараудың барлық процедурасынан қайта өту міндетті емес.
"Реттеушіге жүгіну және талап арыз дайындау қатар жүруі мүмкін. Омбудсменнің шешімін соттың атқару парағымен шатастырмау керек: мәжбүрлі түрде өндіріп алу үшін заңда қарастырылған рәсімді қолдану қажет", - деп атап өтті заңгер.
Мерзімін өткізіп алғаны үшін ақша талап етуге бола ма?
Иә. Сақтандыру төлемінің өзінен бөлек, тұрақсыздық айыбын талап ету құқығы туындауы мүмкін. Абзал Қасымжановтың айтуынша, оның мөлшері Азаматтық кодекстің 353-бабына сәйкес Ұлттық банктің базалық ставкасы негізінде есептеледі.
Формула келесідей:
Тұрақсыздық айыбы = берешек сомасы × базалық ставка / 100 × мерзімі өткен күнтізбелік күндер саны / 365.
Мысалы, егер сақтандыру компаниясы 300 мың теңге қарыз болса, төлем 200 күнге кешіктірілсе және мысал ретінде жылдық 18 пайыздық ставка қолданылса, тұрақсыздық айыбының мөлшері шамамен 29 589 теңгені құрайды.
Бұл ретте ЖКО сәтінен бастап өткен сегіз ай міндетті түрде сегіз айлық кешіктіруге тең емес. Есептеуді төлем жасаудың белгіленген мерзімінің соңғы күнінен кейінгі күннен бастау керек.
Сақтандыру компаниясына төлемді кешіктіргені үшін айыппұл салынуы мүмкін бе?
Жәбірленушінің пайдасына өндірілетін тұрақсыздық айыбы мен сақтандыру компаниясының өз жауапкершілігі - екі бөлек нәрсе.
Заңгердің айтуынша, ӘҚБтК-нің 229-бабының 1-бөлігінде сақтандыру өтемін төлемегені, уақтылы төлемегені немесе толық көлемде төлемегені үшін жауапкершілік қарастырылған.
Заңды тұлға үшін айыппұл 100 АЕК (2026 жылы бұл 432 500 теңге) құрайды. Бұл ретте айыппұл мемлекетке аударылады және сақтандыру компаниясын жәбірленушімен есеп айырысу міндетінен босатпайды.
ҚНРДА-ға шағымда не жазу керек?
Реттеушіге жай ғана "сақтандыру компаниясы төлемді ұзақ уақыт төлемей жатыр" деп хабарлау жеткіліксіз. Шағымда нақты мән-жайлар көрсетілуі тиіс.
Заңгер Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінен (ҚНРДА) сақтандырушының өтініш пен қажетті құжаттарды қашан алғанын, залалды анықтау және төлеу мерзімдерінің сақталғанын, құжаттардың шынымен де жетіспеген-жетіспегенін және бұл туралы өтініш берушіге қашан хабарланғанын тексеруді сұрауға кеңес береді.
Егер сақтандыру омбудсменінің шешімі қабылданып қойған болса, оның орындалуы және сақтандыру компаниясын жауапкершілікке тарту үшін негіздердің бар-жоғы туралы мәселені бөлек қою керек.
Егер реттеуші тек "тексереміз" деп жауап берсе, бұл аралық хабарлама ма, әлде қорытынды жауап па, соны анықтап алу қажет.
Қасымжановтың түсіндіруінше, жалпы ереже бойынша, егер арнайы заңда басқа мерзім қарастырылмаса, өтініш бойынша әкімшілік рәсім 15 жұмыс күнін алады. Мерзімді ұзарту негізделген болуы тиіс, ал өтініш беруші бұл туралы хабардар етілуі керек. Егер қорытынды жауапта өтініш берушінің уәждері қаралмаса немесе мемлекеттік орган әрекетсіздік танытса, оның әрекеттеріне де шағымдануға болады.
Сотқа қашан жүгіну керек?
Егер омбудсмен шешімі алынған болса, ал сақтандыру компаниясы оны орындамаса, компаниямен немесе ҚНРДА-мен кезекті хат алмасу нәтижелерін күту міндетті емес.
Сотта мыналарды талап етуге болады:
сақтандыру өтемінің төленбеген сомасын;
мерзімін өткізіп алған кезең үшін тұрақсыздық айыбын;
егер оларды өтеуге негіз болса, бағалауға немесе сараптамаға жұмсалған құжатпен расталған шығындарды;
сот шығындарын, оның ішінде заңда белгіленген шектерде өкілге жұмсалған шығындарды.
Омбудсмен шешімі мен жәбірленушінің оны қабылдағаны туралы растаманы талап арызға қоса беру керек. Атқарушылық құжатты алғаннан кейін өндіріп алумен сот орындаушысы арқылы айналысуға болады.
Сақтандыру компаниясы жауап бермей жатқанда көлікті жөндеуге бола ма?
Тағы бір практикалық сұрақ: адам ақшаны күтіп, айлар бойы соғылған көлікпен жүруге міндетті ме?
Жоқ. Егер зақымдар тексеріліп, тиісті түрде тіркелген болса, автомобильді зақымдалған күйде шексіз сақтау талап етілмейді.
Сонымен қатар заңда сақтандырушы үшін залал мөлшерін анықтауға 10 жұмыс күні беріледі.
Егер ол мұны уақтылы жасамаса, жәбірленуші бағалаушының қызметіне жүгінуге және жөндеуге кірісуге құқылы.
Дегенмен, жөндеу алдында барынша көп айғақтарды сақтап қойған жөн: зақымдану суреттері, тексеру актісі, залал есебі, сақтандыру компаниясына жүгінгені туралы құжаттар. Егер іс омбудсменге жеткен болса - оның шешімі.
ТҚО-дан бөлшектер мен жұмыстардың тізбесі көрсетілген тапсырыс-нарядты, орындалған жұмыстар актісін, чектерді және төлем растамаларын алу қажет.
Егер автокөлікті бөлшектегеннен кейін жасырын зақымдар анықталса, оларды да тіркеп, сақтандырушыға жөндеу жұмыстары басталғанға дейін қосымша тексеру жүргізуді ұсыну керек.
Ал егер күту уақытында жөндеу құны қымбаттап кетсе ше?
Мұнда жағдай күрделірек. Заңнамада бағаның өсуіне байланысты сақтандыру төлемін автоматты түрде көбейту қарастырылмаған: қалпына келтіру құны сақтандыру жағдайы болған күндегі нарықтық бағалар бойынша және ережелерде көзделген тозу деңгейі ескеріле отырып анықталады.
Бірақ сақтандыру компаниясының заңсыз кешіктіруі салдарынан қосымша шығындар туындаса, оларды өндіру мәселесін бөлек қоюға болады.
"Азаматтық кодекстің 353-бабы мұндай шығындарды тұрақсыздық айыбынан асатын бөлігінде өндіріп алуға жол береді. Алайда, қосымша шығындардың көлемін және олардың заңсыз кешіктірумен себеп-салдарлық байланысын дәлелдеу қажет болады. "Бәрі қымбаттады" деген жалпылама мәлімдеме жеткіліксіз", - деп түсіндірді заңгер.
"Бізде ішкі тексеріс жүріп жатыр". Бұл төлем жасамауға негіз бе?
Өздігінен - жоқ. Ішкі келісу, бас кеңсенің тексеруі немесе бухгалтерияның шешімін күту заңмен белгіленген мерзімді ұзартпайды.
Егер сақтандыру компаниясына құжаттар жетіспесе, ол үш жұмыс күні ішінде бұл туралы өтініш берушіге хабарлап, жетіспейтін немесе дұрыс ресімделмеген құжаттардың толық тізбесін ұсынуы тиіс. Егер төлемнен бас тартуға негіздер болса, дәлелді жазбаша шешім өтініш пен қажетті құжаттар алынғаннан кейін жеті жұмыс күні ішінде жіберілуі керек.
Ең бастысы: шексіз күтпеу керек
Сақтандыру шарттарынан туындайтын талаптар бойынша үш жылдық жалпы талап қою мерзімі қолданылады. Бұл ретте сақтандыру компаниясымен хат алмасу және реттеуші органға жүгінудің өзі бұл мерзімнің әр кез жаңадан есептелетінін білдірмейді.
Сондықтан, бірнеше айлық кідірістен кейін "тағы біраз күте тұрайық, бәлкім, сақтандыру компаниясы өзі төлер" деген стратегия мәселенің шешілуін тек созбалаңға салуы мүмкін.
Заңгердің ұсыныстарын қарапайым схемаға келтірсек, ол былай көрінеді:
құжаттардың толық пакетін тапсырдық;
күнді белгілейміз;
белгіленген мерзімді есептейміз;
мерзім өткен жағдайда төлемді және тұрақсыздық айыбын талап етеміз;
сақтандыру омбудсменіне және реттеушіге жүгінеміз;
омбудсмен шешімі орындалмаған жағдайда сотқа барамыз.
Ең маңыздысы: сақтандыру компаниясымен жасалатын барлық әрекетті құжатпен бекіткен дұрыс. Өтініш берілген, құжаттар тапсырылған, омбудсмен шешімі алынған күндер мен хат алмасулар кейіннен мерзімнің қашан өткенін және сақтандырушыдан қанша ақша талап етуге болатынын дәлелдеуге мүмкіндік береді.